Parafia Zbuczyn, powiat łukowski.
Miasto czy wieś — co mówi kartoteka
Kartoteka nazywa Zbuczyn miasteczkiem („MP – miasteczko – siedziba starostwa”; O83 wymienia ratusz), ale w chwili tych taryf miastem już NIE BYŁ: prawa miejskie, nadane przez Władysława Jagiełłę, odebrał mu w 1750 r. August III — ćwierć wieku przed najstarszą z nich. Nazwa utrzymała się z przyzwyczajenia i z racji zabudowy. Na mapie stoi przy nim znak wsi będącej siedzibą parafii, nie znak miasteczka.
Urzędy: Cieszkowski Krzysztof (kasztelan liwski)
Powyżej pięciu dymów w jednym ręku: Cieszkowski Krzysztof (49)
Wypisy spoza taryf
Zapisy spod sigli, których kartoteka nie rozwija. Dymów nie podają, więc nie wchodzą do żadnej sumy.
MPkarta 2)MP – miasteczko - siedziba starostwa;
uwaga: Sigla „MP” jest spoza wykazu źródeł (S87, V48, T75, T90, O83, T89, T94, T089), więc do rachunek dymów nie wchodzi — tak samo jak „Ls.89” przy Baranku i Kocie Wiśniowskim. Nota jest jednak dla tej wsi kluczowa: to JEDYNE miejsce w całej kartotece, gdzie Zbuczyn nazwany jest wprost MIASTECZKIEM i SIEDZIBĄ STAROSTWA. Zgadza się to z „ratuszem” z O83 na tej samej fiszce i z tym, że T89 mówi o „dzierżawie zbuczyńskiej”, a O83 Rowiec o „starostwie zbuczyńskiem”. Wiersz pisany tą samą czarną ręką, u dołu fiszki, pod wypisem O83.
St.89karta 3)St 89 – star. Zbuczyńskie w pos. Cieszkowskiego, kaszt. liwskiego - obejm.: wsie: Zbuczyn, Rowce, Karcze; w całym star. 41 l. żyd. (22 m; 19 k.); w tym arend. (1 m., 1 k., 2 cór.); kom., kramarze i krawcy: (4 m., 4 k., 3 syn., 4 cór.); handlujący i kramarze: (6 m., 6 k., 6 syn., 4 cór.). w Zbuczynie: 201 l. (103 m., 98 k.); w tym gosp.: (19 m., 20 k., 32 syn., 26 cór.); zagr.: (8 m., 8 k., 9 syn., 2 cór.); kom. szewce, kuśnierz i kowal (13., 14 k., 16 syn., 21 cór.); sołtysi: (3 m., 4 k., 3 syn., 3 cór.);
uwaga: Sigla „St.89” (na fiszce pisana „St 89”, z „89” obniżonym) jest spoza wykazu źródeł i do rachunek dymów nie wchodzi — tak samo postąpiono przy Rowcach, gdzie „St.89 … 76 l.” zostało poza wykazem. CZWARTE POŚWIADCZENIE POSESORA: „w pos. Cieszkowskiego, kaszt. liwskiego”, znowu BEZ IMIENIA; imię Krzysztof daje wyłącznie T90 na karcie 1). Skład starostwa taki sam jak w T90 i T89: Zbuczyn, Rowce, Karcze. RACHUNEK LUDNOŚCI ZBUCZYNA DOMYKA SIĘ CO DO OSOBY: gospodarze 19+20+32+26 = 97, zagrodnicy 8+8+9+2 = 27, komornicy-rzemieślnicy 13+14+16+21 = 64, sołtysi 3+4+3+3 = 13; razem 97+27+64+13 = 201, zgodnie z podaną liczbą „201 l.”; mężczyźni (m + syn.) 51+17+29+6 = 103 i kobiety (k + cór.) 46+10+35+7 = 98 zgadzają się z podanym rozbiciem „(103 m., 98 k.)”. Ta zgodność potwierdza odczyt wszystkich szesnastu liczb, łącznie z „103”, gdzie zero jest zalane kleksem, i z „32 syn.”. ROZBIEŻNOŚĆ, KTÓREJ NIE WYGŁADZAM — CZĘŚĆ ŻYDOWSKA: suma składników zgadza się (arendarze 1+1+2 = 4, komornicy-kramarze-krawcy 4+4+3+4 = 15, handlujący i kramarze 6+6+6+4 = 22; razem 41, zgodnie z „41 l. żyd.”), ale rozbicie na płeć już NIE: ze składników wychodzi 20 mężczyzn (m + syn.: 1+0, 4+3, 6+6) i 21 kobiet (k + cór.: 1+2, 4+4, 6+4), a fiszka podaje „(22 m; 19 k.)”. Różnica dwóch osób w każdą stronę. Rachunek zgodziłby się co do jednego, gdyby w grupie arendarzy zamiast „2 cór.” stało „2 syn.” — ale tam stoi „2 cór.”: sprawdzone przy powiększeniu ośmiokrotnym i zestawione z wzorcowymi „3 syn.” i „4 cór.” z następnego wiersza tej samej ręki; litera „c” z kreską nad „o” jest jednoznaczna. Odczytu więc nie naginam do rachunku i rozbieżność zapisuję. W grupie komorników-rzemieślników w Zbuczynie pierwsza liczba stoi bez skrótu („13.” zamiast „13 m.”) — skrótu „m.” na fiszce w tym miejscu po prostu nie ma. LICZBA ŻYDÓW: 41 w całym starostwie wg St.89 (1789) wobec 78 w S87 (1787, sama parafia/wieś wg karty 1) — dwie różne liczby z dwóch różnych źródeł i dwóch różnych lat; nie scalam ich i nie tłumaczę, odnotowuję rozbieżność.
zapisy na kartach: Zbuczyn, Zbuczyn cum attinentis
powiat łukowski · parafia Zbuczyn · karty 1), 2), 3)
miasteczko — siedziba starostwa [MP]; wieś królewska w dożywotniej posesji Cieszkowskiego, kasztelana liwskiego, w dekanacie łukowskim; kościół par. na końcu wsi ku półn. zachodowi, facjatą na wschód zbudowany; młyn wietrzny i koński; kaplica św. Anny; dwór; szpitkal; altarja Aniołów Stróżów; altarja Różańcowa; ratusz [O83 (IX)]; kośc. par. drewn. św. Stanisława bisk., nowy wybudowany w r. 1735, kaplica, szpit. ubog. 12, uczniów 12 [V48]
| Rocznik | Źródło | Pozycji | Dymów |
|---|
| T75 | Taryfa podymnego 1775 | 1 | 108 |
| T89 | Taryfa podymnego 1789 | 2 | 61 |
| T90 | Taryfa podymnego 1790 | 4 | 63 |
Bez wypisu z 1794 r. — żadna fiszka tej wsi tej taryfy nie niesie. To brak wypisu w kartotece, nie luka w numeracji kart.
Te roczniki liczą tu więcej niż samą miejscowość: 1775 r. — cała dzierżawa zbuczyńska — Zbuczyn, Rowce i Karcze. Takiej liczby nie wolno zestawiać z pozostałymi rocznikami jak dwóch pomiarów tej samej miejscowości — to są różne jednostki rachunku, a nie ubytek dymów.
Zastrzeżenia do roczników (5)
Co przepisujący zanotował przy samym wypisie, a czego z tabeli wyżej nie widać:
- T89 — RACHUNEK SIĘ NIE DOMYKA I TO JEST ZNALEZISKO, NIE BŁĄD ODCZYTU. Obie pozycje tej fiszki mają własne, podkreślone sumy cząstkowe, które zgadzają się co do jednego dymu: wieś Zbuczyn 1 + 1 + 5 + 20 + 8 + 10 + 4 = 49 (karta: „= 49 dymów”), osiadłość plebańska 1 + 1 + 8 + 2 = 12 (karta: „= 12 dymów”). Razem daje to 61, a karta pod kreską pisze „Razem 76” (liczba podkreślona). Różnica wynosi 15 — dokładnie tyle, ile T89 daje dla ROWIEC (karta 1): „= 15 dymów”), drugiej wsi tej samej dzierżawy, wymienionej w nagłówku tego właśnie wypisu. Wszystko wskazuje więc, że „Razem 76” jest sumą DZIERŻAWY, nie fiszki, i że obejmuje Zbuczyn z plebanią (61) plus Rowce (15). Nie domyka się przy tym trzecia wieś dzierżawy, Karcze, której T89 daje 9 dymów — 61 + 15 + 9 = 85, nie 76; dlaczego Karcz w tej sumie nie ma, kartoteka nie tłumaczy i ja tego nie rozstrzygam. Zgodnie z zasadą: suma z karty zostaje puste, a liczba z karty idzie do suma zapisana na karcie. Odczyt „76” sprawdzony przy powiększeniu czterokrotnym — to nie jest „61” ani „16”.
- T₀89 — Wykaz z 1789 r. BEZ DYMÓW (liczba dymów wszędzie puste) — i, co dla tej wsi osobliwe, BEZ ANI JEDNEGO NAZWISKA: w zwykłej wsi cząstkowej T₀89 wylicza posesorów części z imienia i nazwiska, a tu wylicza same BENEFICJA I POSADY KOŚCIELNE przy kościele parafialnym w Zbuczynie. Żadnej z tych osób kartoteka nie nazywa, więc wykaz osób są wszędzie puste i nikogo nie dopisuję. Pozycje rozdzielone na fiszce średnikami; numeracja 1–7 jest redakcyjna, karta ich nie numeruje. Wypis zajmuje dwa ostatnie wiersze fiszki i kończy się przy dolnej krawędzi karty.
- T90 — Wypis pisany atramentem niebieskim. Zbudowany dwustopniowo: pozycja 1) to nagłówek dzierżawy z posesorem, rozbity na trzy podpozycje a), b), c) zamknięte sumą pośrednią „razem – 51”; pozycja 2) to plebania; pod obiema długa kreska i suma końcowa „Razem – 63 dymów.” (liczba podkreślona podwójnie). 51 + 12 = 63 — rachunek fiszki domyka się. W wierszu z urzędem posesora jeden wyraz jest GRUBO PRZEKREŚLONY (kilkoma poziomymi kreskami, nieczytelny — po kształcie pierwszej litery mogło to być „łukowskiego”), a pod nim dopisano poprawkę „liwskiego”; zaraz za przekreśleniem stoi jeszcze drugi, krótki zakreślony (zakratkowany) znak, też nieczytelny. Czytam więc urząd jako „kasztelan liwski” — za poprawką, nie za wyrazem skreślonym; potwierdzają to trzy dalsze, nieskreślone wystąpienia tego samego urzędu: T89 i T₀89 na karcie, O83 na karcie 2) i St.89 na karcie 3).
- O83 — Najobszerniejsza charakterystyka wsi w całym tym pliku — pięć wierszy, podczas gdy w sąsiednich wsiach O83(IX) mieści się w jednej linijce („cząstki szlacheckie” w Tarczach, „wioska królewska, do starostwa zbuczyńskiego należąca” w Rowcach). Numer w nawiasie czytam jako rzymskie „IX”, tak samo jak przy Rowcach, Karczach i Tarczach. Dymów wypis nie podaje.
- V48 — WYPIS V48 JEST TU ZUPEŁNIE INNY NIŻ W ZWYKŁEJ WSI. We wsiach cząstkowych tej kartoteki (np. Tarcze karta 1), Rowce karta 1) V48 to jedna linijka z samą nazwą wsi. Tutaj, w siedzibie parafii, nazwa wsi jest wyodrębniona jako wyśrodkowany tytuł „Zbuczyn.”, a pod nią idzie trzywierszowy opis KOŚCIOŁA PARAFIALNEGO i instytucji przy nim. Dymów i osób wypis nie podaje.
Zapisy kartoteki
Wszystkie wypisy tej miejscowości w brzmieniu kart, rocznik po roczniku. Jeden blok to jedno wystąpienie: ta osoba, w tym roczniku. Przy pozycji zbiorowej ten sam tekst karty stoi przy każdej wymienionej osobie — bo karta wymienia je razem, a rozdzielać ich nie wolno. Dymy podane przy pozycji zbiorowej to równy podział między wymienionych, nie odczyt.
1789 T89Taryfa podymnego 1789
CieszkowskiKrzysztofkasztelan liwski
T8949 dymówdzierżawca dożywotniposesorT89 – dzierżawa zbuczyńska, dożywotna Cieszkowskiego (kasztelana liwskiego); należą do niej Zbuczyn, Rowce, Karcze; Zbuczyn – wieś – dwór, karczma, 5 dymów żydowskich, 20 chał. o 1 gosp., 8 chał. z ogrodem, 10 dymów rzemieślniczych, tamże 4 sołtysie chał. o 1 gosp., = 49 dymów.
Rozpisu budynków świadomie tu nie podajemy: rozpis karty nie składa się z samych budynków. Składniki są takie: dwór (1) + karczma (1) + 5 dymów żydowskich + 20 chał. o 1 gosp. + 8 chał. z ogrodem + 10 dymów rzemieślniczych + 4 sołtysie chał. o 1 gosp. = 49; dwa z nich („dymy żydowskie”, „dymy rzemieślnicze”) to kategorie podatkowe, a nie rodzaje zabudowy, więc wpisanie ich do rozpis budynków byłoby nadinterpretacją. Przy „dwór” i „karczma” karta nie stawia liczebnika — jedynki biorę z rachunku, który domyka się na 49, a nie z odczytu. IMIENIA POSESORA TEN WYPIS NIE PODAJE (sam „Cieszkowskiego”); imię Krzysztof stoi w T90 na karcie 1) i tam je zapisałem — tutaj go nie dopisuję, bo roczników się nie scala. Dzierżawa jest DOŻYWOTNIA („dożywotna”) — to informacja o tytule posiadania, której T90 nie ma.
1790 T90Taryfa podymnego 1790
CieszkowskiKrzysztofkasztelan liwski
T9046 dymówposesorposesorT90 – 1) dobra król., dzierżawa Zbuczyn w poses. Krzysztofa Cieszkowskiego kasztelana [wyraz skreślony] liwskiego; należą do niej wsie: Zbuczyn, Rowce i Karcze. — a) wieś Zbuczyn – 46 dymów wiejskich 2giej klasy;–karta 1)
Osoba posesora stoi w nagłówku pozycji 1) i obejmuje wszystkie trzy podpozycje a), b), c) — wpisuję ją TYLKO TUTAJ, żeby nie policzyć Cieszkowskiego trzy razy. Urząd czytam za poprawką dopisaną pod skreśleniem: „liwskiego”, czyli kasztelan liwski (Liw na Mazowszu), a nie łukowski. KLASA DYMÓW: „2giej klasy”. Znak przed „giej” sprawdzałem osobno przy powiększeniu szesnastokrotnym, bo w pierwszej chwili wyglądał na jedynkę (chorągiewka u góry); zestawienie tego samego miejsca z wierszem T90 na fiszce Rowiec („15 dymów wiejskich 2giej klasy”), pisanym tą samą ręką, pokazuje ten sam układ kresek — górny łuk, zejście w lewo i pozioma stopka wchodząca w „g” — czyli dwójkę. Odczyt uzgadnia się też z Karczami („8 dymów wiejskich 2giej klasy”): wszystkie trzy wsie dzierżawy zbuczyńskiej mają w T90 tę samą klasę. W wierszach b), c), „razem” i 2) formuła „dymów wiejskich 2giej klasy” jest powtórzona znakami powtórzenia (przecinkami), nie słowami.
O83 O83Opis z 1783 [rozwinięcie sigli do potwierdzenia]
CieszkowskiKrzysztofkasztelan liwski
O83dzierżawca dożywotniposesorO83(IX) – wieś królewska w dożywotniej posesji Cieszkowskiego, kasztelana liwskiego, w dekanacie łukowskim; kościół par. na końcu wsi ku półn. zachodowi, Facjatą na wschód zbudowany; młyn wietrzny i koński; kaplica św. Anny; dwór; szpitkal; altarja Aniołów Stróżów; altarja Różańcowa; ratusz.karta 2)
TRZECIE POŚWIADCZENIE POSESORA, i znów bez imienia: sam „Cieszkowskiego, kasztelana liwskiego”. Imię Krzysztof daje tylko T90 na karcie 1); roczników nie scalam, więc tutaj imienia nie dopisuję. Urząd „kasztelan liwski” wychodzi tu po raz trzeci i trzeci raz bez skreśleń — to rozstrzyga wątpliwość z karty 1), gdzie wyraz przed poprawką jest zamazany. MŁYN: „młyn wietrzny i koński”, czyli wiatrak ORAZ młyn kieratowy (koński) — dwa rodzaje napędu w jednej wsi; z T90 na karcie 1) wiemy, że przy młynie wietrznym stała chałupa młynarza licząca się za 1 dym. Słownik adnotacje nie zna znacznika „młyn”, więc zostaje to w treść wypisu i w uwadze. ORIENTACJA KOŚCIOŁA: „na końcu wsi ku półn. zachodowi, Facjatą na wschód zbudowany” — „Facjatą” pisane wielką literą, odczyt pewny [F-a-c-j-a-t-ą]. „szpitkal” zapisuję dosłownie, w tej archaicznej postaci, a nie „szpital” — tak stoi na fiszce. RATUSZ zamyka wyliczenie i jest — obok noty MP — drugim świadectwem miejskiego charakteru Zbuczyna. Obie altarie („Aniołów Stróżów”, „Różańcowa”) zgadzają się co do nazwy z T₀89 na karcie, gdzie pisane są „Altarya”, tu „altarja”. Nikogo poza posesorem wypis nie nazywa.
