Rudziński

rodzaj sprawy Urzędowe umocnienie kontraktu (roboratio) roboratio contractus

Zatwierdzenie (roboratio) kontraktu rezygnacyjnego czwartej części dóbr podolskich

strona czynna Mikołaj Staniszewski Magn. · podczaszy latyczowski · Strona

strona bierna Łukasz Przyłucki Gen. · subdelegat · Strona

osoby we wpisie Mikołaj Staniszewski, podczaszy latyczowski, syn zm. Jakuba Staniszewskiego, podczaszego latyczowskiego, i Ewy z Rudzińskich, wnuk zm. Walentego Staniszewskiego i Jadwigi ze Skórzewskich, dziedzic czwartej części dóbr – strona pierwsza; Łukasz Przyłucki, subdelegat grodzki kamieniecki podolski, szczególny pełnomocnik Antoniego Chrzanowskiego – strona druga

miejscowości we wpisie miasteczko Kasperowce; wsie Lisiczniki i Horyhlady; województwo podolskie, ziemia kamieniecka; dobra Olszyce; Kamieniec Podolski

uwagi i marginalia Wpis wyjątkowy w tej księdze: dotyczy dóbr **na Podolu** (ziemia kamieniecka), a w Łukowie zostaje tylko zatwierdzony. Odsłania też rzadko notowaną klauzulę o sądach właściwych „w czasie bezkrólewia” (iudicium capturale, sąd marszałkowski) – formularz przewidujący interregnum. Wszystkie osoby zgodne z tagami PTG do skanu 57-009. Nazwy dóbr rozstrzygnięto dzięki wpisowi 1113 i tagom do skanu 57-010: chodzi o Kasperowce, Lisiczniki i Horyhlady – miejscowości nad Dniestrem, w okolicy Zaleszczyk i Czerwonogrodu, co zgadza się ze starostwem czerwonogrodzkim nabywcy.

data w brzmieniu kancelarii Feria Quarta post Diem Conversionis Sancti Pauli Apostoli proxima Anno Domini 1744

Ten wpis czeka na przekład angielski — niżej stoi przekład polski z łaciny.

rodzaj sprawy Zapis sumy i oprawa posagu (inscriptio, dotalitium) inscriptio simplicis debiti; dotalitium et reformatio

zapis długu prostego 100 złp przyszłemu mężowi (inscriptio debiti)

strona czynna Marianna Izdebska Nob. · Dłużnik

strona bierna Antoni Rudziński Nob. · Wierzyciel

wartość 100

osoby we wpisie Marianna Izdebska, wdowa po zm. Józefie Sobiczewskim – zapisująca; Antoni Rudziński, jej przyszły mąż – wierzyciel

miejscowości we wpisie —

uwagi i marginalia **Data sesji zweryfikowana:** św. Wawrzyniec Męczennik = 10 VIII; **10 VIII 1744 = poniedziałek**, *in crastino* = **11 VIII 1744 = wtorek** = *feria tertia* ✔. **Rachunek spójny:** dług **100 złp**, zakład **„sub simili Vadio”** = **100 złp** ✔. **Wpis o dużej wartości obyczajowej i prawnej:** wdowa zapisuje dług **przyszłemu mężowi („futuro marito suo”)** jeszcze przed ślubem, zabezpieczając go na wszystkich swoich dobrach oraz **na budynkach i budowlach**. Formuła „**futurus maritus**” pojawia się w tej księdze rzadko; zachowano ją dosłownie. Zwraca uwagę, że wdowa działa **bez asystencji opiekuna**, co przy czynnościach mężatek jest w tej księdze regułą — wdowieństwo tę potrzebę uchylało. **Suma opisana pełną formułą „certi, veri, justi, liquidique ac simplicis debiti”** — długu pewnego, prawdziwego, słusznego, płynnego i prostego; oddano ją w całości. Osoby zgodne z tagami PTG do skanu 57-157 („Marianna Izdebska Sobiczewska”, „Józef Sobiczewski”, „Antoni Rudziński”) ✔. **Zeznająca nieświadoma pisma** — wpisu nie podpisała.

data w brzmieniu kancelarii Feria Tertia in Crastino Festi S. Laurentii Martyris Anno Domini 1744to

Ten wpis czeka na przekład angielski — niżej stoi przekład polski z łaciny.

rodzaj sprawy Kwit i kasacja zapisu (quietatio, cassatio) quietatio; cassatio inscriptionis

kwit z sumy 8000 złp i kasacja zapisu dłużnego (quietatio et cassatio inscriptionis)

strona czynna Franciszek Szymon Grabowski Magn. · towarzysz chorągwi pancernej · Wierzyciel (kwitujący)

strona bierna Franciszek Szymon Grabowski Magn. · wojski · Dłużnik

wartość 8000

osoby we wpisie Franciszek Szymon Grabowski, towarzysz chorągwi pancernej Rudzińskiego, kasztelana czernihowskiego – kwitujący (podpis własnoręczny); Franciszek Kazimierz Grabowski, wojski ziemi mielnickiej, syn zm. Antoniego Grabowskiego, cześnika wieluńskiego – kwitowany; Antoni Grabowski, cześnik wieluński (zm.) – pierwotny zapisujący

miejscowości we wpisie Międzyrzec (miejsce spisania testamentu)

uwagi i marginalia **Weryfikacja kalendarzowa:** Narodzenie św. Jana Chrzciciela = 24 VI; **24 VI 1733 = środa**, poniedziałek przed = **22 VI 1733** ✔. Testament: **26 I 1737 = sobota** — data dzienna, bez formuły feryjnej, więc bez sprzeczności. **Zgodność historyczna wzmianki o bezkrólewiu:** zapis z 1733 r. kancelaria umiejscawia **„sub tempus Interregni”**. **August II zmarł 1 lutego 1733 r.**, a bezkrólewie trwało przez cały 1733 rok — **czerwiec 1733 przypada dokładnie w okresie interregnum** ✔. Jest to rzadki w tej księdze przypadek, gdy wzmianka ustrojowa daje się **niezależnie zweryfikować chronologicznie**. **Suma 8000 złp — najwyższa dotąd w tej partii księgi** (poprzednio 3000 złp posagu Obrąpalskich, wpis 1887). **Ta sama osoba w dwóch wpisach opracowania:** kwitowany **Franciszek Kazimierz Grabowski, wojski mielnicki**, występuje we wpisie 1913 (9 IX 1744) — tam kancelaria nazwała go „Casimirus Grabowski, Tribunus Terrae Mielnicensis”, a **własnoręczny podpis brzmiał „Franciszek Kazimierz Grabowski W[ojski] M[ielnicki]”**. Niniejszy wpis podaje pełne imię dwuczłonowe i **potwierdza tożsamość obu wystąpień** ✔ (tag PTG do skanu 57-172: „Franciszek Kazimierz in Grabów Grabowski”). **Wojskowość:** zeznający jest **towarzyszem chorągwi pancernej** (*commilito cohortis loricatae*) pod jaśnie wielmożnym **Rudzińskim, kasztelanem czernihowskim** — **imienia kasztelana rękopis nie podaje**, i **tagi PTG również go nie znają („? Rudziński”)**; **nie uzupełniano go domysłem**. Wzmianka o służbie w chorągwi pancernej pojawia się w tym opracowaniu po raz pierwszy. **Nazwy grodu, w którego aktach dokonano zapisu z 1733 r., nie odczytano pewnie** — **luki nie uzupełniano**. **Urzędy:** wojski ziemi mielnickiej, cześnik wieluński, kasztelan czernihowski — kolejne tytuły spoza ziemi łukowskiej. Osoby zgodne z tagami PTG do skanu 57-172 („Franciszek Szymon Grabowski”, „Franciszek Kazimierz in Grabów Grabowski”, „? Rudziński”). ✔

data w brzmieniu kancelarii [pod nagłówkiem:] Feria Tertia in Crastino Festi Exaltationis S. Crucis A.D. 1744to

Ten wpis czeka na przekład angielski — niżej stoi przekład polski z łaciny.

rodzaj sprawy Zastaw dóbr (inscriptio obligatoria) inscriptio obligatoria (oppignoratio bonorum)

urzędowe umocnienie kontraktu dzierżawnego dóbr Trzebieszów (roboratio contractus arendatitii)

strona czynna Franciszek Kazimierz Grabowski Magn. · wojski · Strona

strona bierna Franciszek Kazimierz Grabowski Magn. · towarzysz chorągwi pancernej · Strona

osoby we wpisie Franciszek Kazimierz Grabowski z Grabowa, wojski ziemi mielnickiej, i Katarzyna z Suffczyńskich Grabowska, małżonkowie (żona w asystencji męża) – strona pierwsza; Franciszek Szymon Grabowski z tegoż Grabowa, towarzysz chorągwi pancernej Rudzińskiego, kasztelana czernihowskiego – strona druga

miejscowości we wpisie Trzebieszów, Grabów

uwagi i marginalia **Zakład 12 000 złp — najwyższy zakład w całej dotychczas opracowanej partii księgi**; wskazuje na znaczną wartość dzierżawy dóbr **Trzebieszowa**. **Kontrakt zawarty 23 VI 1744 w Trzebieszowie**, a umocniony w grodzie łukowskim niespełna trzy miesiące później (**15 IX 1744**) — typowy odstęp między zawarciem umowy prywatnej a jej *roboratio* przed urzędem. **Te same osoby co we wpisie 1931 z tej samej sesji**, lecz w odwróconych rolach: tam Franciszek Szymon Grabowski kwitował Franciszka Kazimierza z 8000 złp, tu obaj — wraz z żoną tego drugiego — umacniają wspólny kontrakt dzierżawny. **Oba wpisy należy czytać łącznie** jako uporządkowanie stosunków majątkowych w obrębie jednej rodziny. **Wszystkie trzy strony podpisały się własnoręcznie**, w tym **wielmożna Katarzyna z Suffczyńskich Grabowska („K. Grabowska”)** — kolejny w tej partii przykład piśmiennej szlachcianki. **Predykat „w Grabowie” (in Grabow)** przy obu Grabowskich — wskazuje na gniazdo rodowe; zgodny z tagiem PTG do skanu 57-172 („Franciszek Kazimierz in Grabów Grabowski”). ✔ Osoby zgodne z tagami PTG („Franciszek Kazimierz in Grabów Grabowski”, „Franciszek Szymon Grabowski”, „Katarzyna Suffczyńska Grabowska”, „? Rudziński”). ✔

data w brzmieniu kancelarii [pod nagłówkiem:] Feria Tertia in Crastino Festi Exaltationis S. Crucis A.D. 1744to

Ten wpis czeka na przekład angielski — niżej stoi przekład polski z łaciny.

rodzaj sprawy Urzędowe umocnienie kontraktu (roboratio) roboratio contractus

urzędowe umocnienie kontraktu, zeznane przed subdelegatem (roboratio contractus coram subdelegato)

strona czynna Franciszek Nowosielski Illustr. · starosta · Strona

strona bierna Michał Karczewski Gen. · towarzysz chorągwi pancernej · Strona

osoby we wpisie Franciszek Nowosielski z Nowosielca i Zakrza, podkomorzy lubelski, ojciec, oraz Jan Nowosielski, starosta ziemi łukowskiej, syn – strona pierwsza (podpisy własnoręczne); Michał Karczewski, towarzysz chorągwi pancernej Rudzińskiego, kasztelana czernihowskiego – strona druga (podpis własnoręczny); Franciszek Staniszewski, subdelegat do tego aktu (podpis własnoręczny)

miejscowości we wpisie Grezówka [odczyt nazwy niepewny]

uwagi i marginalia **Weryfikacja kalendarzowa:** Podwyższenie Krzyża Świętego = 14 IX; **14 IX 1744 = poniedziałek**, środa po nim = **16 IX 1744** ✔ — a kontrakt spisano **tego samego dnia** („die hodierna, nempe die 16ta Septembris”), co kancelaria wyraźnie odnotowuje. **Zbieżność daty kontraktu i daty jego umocnienia jest w tej księdze rzadka** i świadczy o czynności przygotowanej z góry. **Rachunek spójny:** zakład kontraktu **2500 złp** i zakład umocnienia **2500 złp** ✔. **WPIS O NAJWYŻSZEJ RANDZE URZĘDOWEJ W CAŁYM DOTYCHCZASOWYM OPRACOWANIU.** Występują w nim: • **Jan Nowosielski, starosta ziemi łukowskiej (Capitaneus Terrae Lucoviensis)** — **zwierzchnik tego właśnie urzędu grodzkiego**, który księgę prowadzi; podpisał się własnoręcznie pełnym tytułem; • jego ojciec **Franciszek Nowosielski z Nowosielca i Zakrza, podkomorzy lubelski (Succamerarius Lublinensis)**; • **Franciszek Staniszewski, subdelegat** — ponieważ starosta jest tu **stroną**, czynności nie mógł przyjąć on sam ani jego zwykły urząd; kancelaria wyznaczyła więc **subdelegata do tego jednego aktu** (*ad hunc actum subdelegatus*). Jest to **wzorcowy przykład wyłączenia sędziego we własnej sprawie** w praktyce staropolskiej i najcenniejszy element ustrojowy tego wpisu. **„Forum ubiquinarium”** (forum wszędobylskie — właściwość każdego sądu, gdziekolwiek) — klauzula spotykana wyłącznie przy stronach najwyższej rangi; w tej księdze **po raz pierwszy**. **Tożsamość kasztelana czernihowskiego Rudzińskiego pozostaje nieustalona** — rękopis konsekwentnie pomija jego imię (por. wpisy 1931 i 1932), podobnie jak tagi PTG („? Rudziński”). **Nie uzupełniano.** **Nazwiska rodowego przy pierwszych dwóch osobach rękopis nie powtarza w tekście** (podaje je dopiero podpis i predykat „in Nowosielec et Zakrze”); tag PTG do skanu 57-173 brzmi **„Franciszek in Nowosielec et Zakrze Nowosielski”** ✔ i potwierdza odczyt. Osoby zgodne z tagami PTG („Franciszek in Nowosielec et Zakrze Nowosielski”, „Jan Nowosielski”, „Michał Karczewski”, „Franciszek Staniszewski”). ✔

data w brzmieniu kancelarii Feria Quarta post Festum Exaltationis S. Crucis proxima A.D. 1744to

Ten wpis czeka na przekład angielski — niżej stoi przekład polski z łaciny.

rodzaj sprawy Inne czynności varia

Przelanie sumy trzech tysięcy złotych na rzecz klasztoru karmelitanek bosych w Lublinie, w wykonaniu kontraktu rezygnacyjnego (cessio summae ad pias causas)

strona czynna Jan Franciszek Jezierski Magn. · miecznik · Strona

osoby we wpisie Jan Franciszek a Gołąbki Jezierski, miecznik ziemi liwskiej, pisarz grodzki łukowski – zeznający; klasztor Wielebnych Panien Karmelitanek Bosych w Lublinie – na jego rzecz suma; Adam Rudziński, podczaszy [nazwa ziemi nieodczytana], oraz jego małżonka – pierwotni dłużnicy i strona kontraktu

miejscowości we wpisie Sulbiny (miejsce spisania kontraktu rezygnacyjnego); Czersk (grodzkie akta roboracji); Lublin (klasztor karmelitanek bosych); dobra Kurzyna [odczyt niepewny]

uwagi i marginalia **Suma zakonna przechodząca przy sprzedaży dóbr.** Konstrukcja jest typowa dla obrotu ziemią obciążoną legatami: **klasztor karmelitanek bosych w Lublinie** miał na dobrach Rudzińskich zapisane **3000 złp**; przy rezygnacji (odstąpieniu) tych dóbr nabywca — pisarz grodzki łukowski **Jan Franciszek Jezierski** — **przejmuje ten dług na siebie**, a wpis to formalizuje. Suma „wchodzi w cenę dóbr” (*in praetium Bonorum intrantem*), czyli pomniejsza zapłatę należną zbywcom. **Datacja zweryfikowana rachubą:** kontrakt rezygnacyjny nosi datę **15 kwietnia 1744**, spisany **w dobrach Sulbiny**, a jego umocnienie **w aktach grodzkich czerskich** — *Sabbatho post Dominicam Conductus Paschae Anno eodem*: niedziela Przewodnia (*Conductus Paschae*) 1744 przypadała **12 IV**, najbliższa sobota po niej to **18 IV 1744** ✔. Trzy dni po zawarciu kontraktu — odstęp naturalny. **Drugi w tej partii wpis na rzecz zgromadzenia zakonnego** — po bernardynach łukowskich (nr 2035 i 2054). Tym razem beneficjentem jest **konwent spoza ziemi łukowskiej**, co pokazuje, jak **kapitał klasztorny krążył ponad granicami ziem**, lokowany na hipotekach szlacheckich. **Miejsce kontraktu i grodu roboracji ustalone z wpisu następnego.** Zwrot określający miejsce spisania kontraktu jest tu skrócony; **wpis nr 2065, dotyczący tego samego kontraktu, podaje je wprost**: *in Bonis Sulbiny … actisque Castrensibus Czerskensibus roborato*. Poprawiam więc pierwotny odczyt („w Lublinie”) na **dobra Sulbiny** i **akta grodzkie czerskie** — **ustalenie oparte na porównaniu dwóch wpisów tej samej ręki, nie na domyśle**. **Odczyty niepewne — wyliczone jawnie:** nazwa ziemi przy urzędzie **podczaszego** Adama Rudzińskiego; imię zakonnicy wymienionej przed formułą zbiorczą (czytam jako *Franciszka*, **nie rozstrzygam** i nie wprowadzam do wykazu osób). Zakończenie wpisu jest zamazane i **nie odtwarzam go dosłownie**. **Wyderkaf — polski termin w łacińskim tekście.** Kancelaria oddaje charakter zapisu dwoma określeniami naraz: łacińskim *modo reempti* i polskim ***alias na wyderkaff***. **Wyderkaf** (z niem. *Wiederkauf*) to **sprzedaż z prawem odkupu**, w praktyce forma pożyczki oprocentowanej omijająca kościelny zakaz lichwy: kapitał pozostaje u dłużnika, wierzyciel pobiera **czynsz roczny**, a dług można w każdej chwili wykupić. Tutaj czynsz wynosi **siedem od sta**, płatny **na św. Michała (29 IX)**, **czasy wieczystymi** — dokładnie tak, jak w nr 2054 (bernardyni, 7 % rocznie). Dwa niezależne wpisy z tej samej partii pokazują więc, że **7 % było w ziemi łukowskiej stawką standardową dla kapitałów kościelnych**. **Zabezpieczenie szczegółowe.** Suma obciąża **wszystkie dobra zeznającego**, ale wskazano też **dobra szczególne** — nazwę odczytuję jako *Kurzyna*, **nie rozstrzygając jej**; tagi PTG do skanu 57-201 notują dla tej karty miejscowość **„Role”**, co się z tym odczytem nie pokrywa. **Trzy fora do wyboru** — urząd łukowski, lubelski albo **Trybunał Koronny Lubelski** — co odpowiada randze sumy i temu, że wierzycielem jest instytucja lubelska. **Wpis przechodzi ze skanu na skan** — zaczyna się w prawej kolumnie skanu 57-200 (k. 199r), kończy w lewej kolumnie skanu 57-201 (k. 199v), podpisem zeznającego i adnotacją o subdelegacie. **Zgodność z tagami PTG do skanu 57-200** ✔: „Jan Franciszek a Gołąbki Jezierski”, „Adam Rudziński”.

data w brzmieniu kancelarii [wpis w tej samej sesji co nr 2060–2063:] Feria Quinta ipso die Festi S. Elisabethae Reginae A.D. 1744to

Ten wpis czeka na przekład angielski — niżej stoi przekład polski z łaciny.

rodzaj sprawy Kwit i kasacja zapisu (quietatio, cassatio) quietatio; cassatio inscriptionis

Kwit z wydanych dokumentów w wykonaniu kontraktu rezygnacyjnego (quietatio de extraditis documentis)

strona czynna Jan Franciszek Jezierski Magn. · miecznik · Wierzyciel (kwitujący)

strona bierna Adam Rudziński Magn. · podczaszy · Dłużnik

osoby we wpisie Jan Franciszek a Gołąbki Jezierski, miecznik ziemi liwskiej, pisarz grodzki łukowski – kwitujący; Adam Rudziński, podczaszy ziemi łęczyckiej [odczyt nazwy ziemi niepewny], oraz jego sukcesorzy – kwitowany; Rudzińscy, małżonkowie – strona kontraktu; Stanisław Łaski, subdelegowany

miejscowości we wpisie Sulbiny (miejsce spisania kontraktu); Czersk (akta grodzkie roboracji)

uwagi i marginalia **Kwit z dokumentów, nie z pieniędzy.** Przedmiotem pokwitowania są **papiery** — *documenta ad mentem Contractus extradita* — czyli **dowody własności dóbr Sulbiny**, które zbywca miał obowiązek wydać nabywcy. Wydanie dokumentów było **odrębnym etapem transakcji ziemskiej**, obok zapłaty ceny i wwiązania, i wymagało własnego pokwitowania; ten wpis je dokumentuje. W całym opracowaniu jest to **jedyny kwit tego rodzaju**.\n\n**Trzy wpisy jednej transakcji.** Nabycie dóbr **Sulbiny** przez pisarza grodzkiego łukowskiego rozpisano na dwa akty tej samej sesji: **nr 2064** — przejęcie ciążącej na dobrach sumy 3000 złp karmelitanek bosych i przeniesienie jej na własne dobra sposobem **wyderkafowym**; **nr 2065** — pokwitowanie z wydanych dokumentów. Razem dają one **pełny obraz procedury nabycia majątku obciążonego legatem zakonnym**.\n\n**Kontrakt spisany w dobrach, umocniony w innym grodzie.** Umowę zawarto **na miejscu, w Sulbinach**, a moc urzędową nadano jej **w aktach grodzkich czerskich** — Sulbiny leżały w powiecie garwolińskim ziemi czerskiej, stąd właściwość tamtego grodu. Wpis do ksiąg **łukowskich** wynika z kolei z tego, że nabywca był tutejszym urzędnikiem i tu obciążał własne dobra. **Jedna transakcja zostawiła więc ślad w dwóch różnych kancelariach grodzkich** — wskazówka metodyczna dla poszukiwań archiwalnych.\n\n**Odczyt niepewny:** nazwa ziemi przy urzędzie podczaszego Adama Rudzińskiego, czytana jako **łęczycka**; **nie rozstrzygam**.\n\n**Rozbieżność z tagami PTG do skanu 57-201** — tagi notują „Jan Franciszek Jezierski”, „Adam Rudziński”, „Stanisław Łaski” ✔, ale **nie notują dóbr Sulbiny ani Czerska**; wskazują natomiast miejscowość **„Role”**, która w tym wpisie nie występuje.

data w brzmieniu kancelarii [wpis w tej samej sesji co nr 2060–2064:] Feria Quinta ipso die Festi S. Elisabethae Reginae A.D. 1744to