Księgi grodzkie łukowskie 1743–1744

I. Wprowadzenie i charakterystyka zespołu archiwalnego

Przedmiotem badania są księgi grodzkie łukowskie, seria inskrypcji (libri inscriptionum), prowadzone przez kancelarię starosty grodowego łukowskiego w ziemi łukowskiej województwa lubelskiego. Materiał udostępniony jest w postaci cyfrowej przez Polskie Towarzystwo Genealogiczne (Skanoteka, zespół 2067). Opracowanie obejmuje dwie kolejne jednostki tej serii: sygn. 56 (rocznik 1743) — 175 plików obrazowych, opracowano 169 (skany 004–172); sygn. 57 (rocznik 1744) — 219 plików obrazowych, opracowano 213 (skany 002–214). Łącznie przejrzano dotąd 382 plików obrazowych.

Forum castrense w I Rzeczypospolitej pełniło trzy funkcje: sądową (cztery artykuły grodzkie – gwałt, czyli zgwałcenie, podpalenie, najazd na dom szlachecki i rabunek na drodze publicznej – oraz sprawy szlachty nieosiadłej), egzekucyjną (starosta wykonywał wyroki także sądów ziemskich i Trybunału) oraz – dla nas najważniejszą – wieczystą funkcję notarialną. Do ksiąg grodzkich wnoszono „ad perpetuam rei memoriam” czynności prawa ziemskiego: rezygnacje, zapisy posagowe, obligacje, kwity i dożywocia. Ta trzecia funkcja sprawia, że seria inskrypcji jest w praktyce rejestrem obrotu majątkowego i kredytowego całej okolicznej szlachty.

Różnica wobec ksiąg ziemskich jest ustrojowa, nie tylko nazwowa. Sąd ziemski był sądem szlachty osiadłej: sędziego, podsędka i pisarza wybierał sejmik, a mianował król; zbierał się na rokach kilka razy do roku, a jego księgi były wieczyste z natury – to do nich należały sprawy o dobra ziemskie, z rezygnacjami dóbr dziedzicznych na czele. Sąd grodzki był sądem starosty, urzędnika królewskiego, i pracował stale: w badanych rocznikach urząd przyjmował wpisy w 308 różnych dniach na 24 miesiące. Wieczystość jego ksiąg nie była pierwotna – nadawały ją poszczególnym grodom konstytucje sejmowe od XVI wieku, a przedtem wpis o dobrach trzeba było przenieść do ksiąg ziemskich na najbliższych rokach, inaczej tracił moc. W Łukowie lat 1743–1744 obie instytucje działają obok siebie: gród przyjmuje rezygnacje wieczyste (13 rezygnacji w tym opracowaniu), a strony przywołują rezygnacje dokonane „przed aktami ziemskimi” (wpis nr 1568: rezygnacja w czwartek po Niedzieli Jubilate 1743) i czynność spisaną „w Łukowie, przy wyłożeniu akt ziemskich” (wpis nr 1876); w aktach grodzkich występują sędzia ziemski łukowski Jan Jezierski (wpisy nr 369, 1902; we wpisie nr 1647 już jako zmarły Jan Dominik Jezierski) i podsędek Tomasz Celiński (wpis nr 794, odczyt urzędu niepewny). Daty nadania wieczystości grodowi łukowskiemu opracowanie nie ustala – to pytanie do konstytucji sejmowych, nie do samych ksiąg.

Charakterystyczne dla ksiąg grodzkich – a wyraźnie widoczne w badanym roczniku – jest wnoszenie do nich czynności dotyczących dóbr położonych poza właściwością miejscową urzędu. W opracowanym materiale jest 16 takich wpisów (m.in. nr 223, nr 372, nr 373, nr 453, nr 755 i in.); dotyczą one dóbr w województwach sandomierskim, podlaskim, mazowieckim i brzeskim litewskim oraz w ziemiach drohickiej, mielnickiej, stężyckiej, sochaczewskiej i warszawskiej. O właściwości decydowała obecność stron, nie położenie dóbr; strony same wskazywały wówczas w klauzuli forum sąd, przed którym będą odpowiadać.

II. Dyplomatyka i paleografia badanych roczników

Rocznik pisany jest kilkoma rękami. Dominuje nowożytna kursywa neogotycka o silnym nachyleniu i rozbudowanych majuskułach, z licznymi ligaturami. Kolejne protokoły inskrypcji prowadzone są innymi rękami – jedna z nich jest wyraźnie czytelniejsza, o cechach kursywy humanistycznej, z szerszym światłem międzywyrazowym. Zmiana ręki pokrywa się ze zmianą jednostki kancelaryjnej (protokołu), co potwierdza organizację pracy kancelarii przez pisarzy prowadzących kolejne poszyty.

System skrótów jest typowy dla kancelarii grodzkiej: suspensje („Flor. Pol.” = florenorum Polonicalium, „7bris” = septembris), kontrakcje z nadkreśleniem („Gnus”, „Gsa”, „Mgs”, „Adm. Rev.”), znaki tironiańskie („etc.” w postaci charakterystycznego zawijasu, kończącego niemal każdą formułę). Osobną trudność sprawiają oznaczenia stanowe: majuskuła G bywa myląco podobna do P, a ligatura NN. ma trzy laski i bywa brana za MM.

Schemat wpisu jest ustabilizowany i powtarzalny. Po nagłówku sesji (data w formule kalendarza liturgicznego) następuje intytulacja stron z oznaczeniem stanowym i filiacją, formuła komparacji i zdolności („sanus et recognovit” – zdrowy będąc, zeznał; przy kobietach „in assistentia mariti sui”), dyspozycja właściwa czynności, urzędowe umocnienie (roboratio) z klauzulą zakładu („idque sub vadio … et Foro praesenti”) oraz subskrypcje.

„Gnus N. olim G. N. filius sanus et recognovit quia ipse … tenetur et debet, quam in omnibus et singulis Bonis suis inscribit et assecurat … idque sub simili vadio … et Foro praesenti.”

Spolszczenie: „Urodzony N., zmarłego urodzonego N. syn, zdrowy będąc, zeznał, iż on … winien jest i powinien; którą to sumę na wszystkich i każdych z osobna dobrach swoich zapisuje i zabezpiecza … a to pod podobnym zakładem … i pod sądem niniejszym”.

Język to łacina nowożytna Rzeczypospolitej, gęsto przetykana polonizmami tam, gdzie łacina nie ma odpowiednika realiów: nazwy przydomków („dictus Sędek”, „dicti Oleksiki”, „dictus Wąsacz”), mikrotoponimy („od Zasadrawca”, „na Zapłotniu”, „pole Siedliczne”), miary („zagon”, „sulcus”), a nawet całe zwroty wprowadzane przez „alias” („granities Ostrowieckie alias …”). W 739 wpisach pisarz odnotował niepiśmienność zeznającego formułą „Ignarus/Ignara personae litterarum”, co stanowi 34,7% całości; w 411 wpisach zachował się podpis własnoręczny (19,3%).

Osobliwością warsztatową jest formuła odsyłająca do gotowego wzoru: zamiast pełnego tekstu dożywocia pisarz notuje „scribat in forma Cancellariae solita” (niech pisze w formie zwyczajnej kancelaryjnej; wpis nr 849). Świadczy to o istnieniu formularza kancelaryjnego i o tym, że czystopis powstawał w drugim rzucie.

Pułapka odczytu: skrót „ol.” (olim) czytany jako „et”

Najgroźniejszy dla genealogii błąd odczytu w tej ręce nie dotyczy nazwiska ani daty, lecz dwuliterowego skrótu. Kancelaria zapisuje „ol.” (olim – niegdyś, tj. „zmarły”) jako literę „o” z przekreśloną laską; kształt jest łudząco podobny do „et”. Różnica w skutkach jest zasadnicza: „Stephano Jasienski ol. N. Pauli filio” znaczy „Stefanowi Jasieńskiemu, zmarłego urodzonego Pawła synowi”, natomiast odczyt „et Paulo filio ejus” dawałby „i Pawłowi, synowi jego” – a więc odwracał filiację i robił z ojca syna własnego dziecka.

Rozstrzyga nie kształt znaku, lecz przypadek gramatyczny wyrazu następującego: dopełniacz („Pauli filio”) znaczy „synowi Pawła”, celownik z „et” („et Paulo filio ejus”) – „i Pawłowi, synowi jego”. Pewne „et” w tej ręce jest niskie i nie ma laski.

Wnioskiem metodycznym z tej rewizji jest reguła nadrzędna wobec paleografii: o statusie ojca rozstrzyga budowa całego aktu, nie kształt jednego skrótu. Kwit posagowy z abdykacją kierowany jest do ojca ŻYJĄCEGO – córka zeznaje, że „przez ręce wspomnianego rodzica swego” (per manus praefati Parentis sui) została zaspokojona, i tegoż rodzica kwituje; gdyby ojciec nie żył, kancelaria kwitowałaby jego sukcesorów i powtórzyła „olim” także w tym miejscu. Tam, gdzie kształt znaku przemawia za jednym odczytem, a formularz aktu za drugim, pierwszeństwo ma formularz, a sam wyraz zostaje oznaczony jako odczyt niepewny.

Stan zachowania i ślady pracy pisarza

Materiał nie jest jednolicie czytelny i sam o tym informuje. 4 wpisy zapisano i unieważniono (nr 275, 307, 965, 1066): jeden urwany w połowie formuły wstępnej (nr 275), jeden, którego dalszy ciąg pisarz przekreślił dwiema krzyżującymi się liniami przez całą kartę (nr 307), jeden przekreślony z marginalną notą kasacyjną (nr 965) i jeden, w którym przekreślono pierwotną wysokość sumy, nadpisano „viginti quatuor”, a całość powtórzono w wersji poprawionej na następnej karcie (nr 1066). Takie wpisy są dla badacza cenniejsze niż czystopisy: pokazują, jak powstawał tekst.

Uszkodzenia materialne skupiają się na końcu rocznika 1744: w 7 wpisach (nr 2114, 2125, 2127, 2128, 2130, 2131, 2132) karta ma ubytek papieru niszczący początki wierszy – w takich miejscach ocalałe zakończenia formuł podano bez uzupełniania domysłem, a luki zaznaczono nawiasem. Zalania i plamy atramentowe utrudniają odczyt w 11 wpisach. Wszystkie miejsca wątpliwe opatrzono formułą „[odczyt niepewny]” – łącznie dotyczy to 769 wpisów.

Osobno odnotowano zgodność z tagami osobowymi Polskiego Towarzystwa Genealogicznego. W 224 wpisach pole uwag zapisuje różnicę wobec tagów: brak osoby w tagach, inną formę nazwiska, inne imię albo pominięcie nazw miejscowych. Różnic tych nie wygładzano – tag ma pierwszeństwo jako odczyt niezależny, ale rozbieżność zostaje w źródle widoczna.

III. Spektrum spraw i dynamika obrotu majątkowego

Zestawienie ilościowe czynności prawnych (klasyfikacja według dominującej czynności wpisu; każdy wpis liczony raz):

Obraz jest jednoznaczny: księga grodzka to przede wszystkim rejestr kredytu i jego umarzania. Kwity (quietationes) wraz z kasacjami zapisów oraz zapisy sum i cesje wierzytelności stanowią razem większość materiału. Czynności czysto rzeczowe – rezygnacje i darowizny – są mniej liczne, ale to one przenoszą własność.

W polach opisu czynności udało się odczytać 1143 kwot pieniężnych o łącznej wartości ok. 780 473 złp. Mediana wynosi 50 złp, wartość maksymalna 100 000 złp. Rozkład jest silnie prawoskośny: dominują sumy drobne, charakterystyczne dla szlachty zagrodowej.

Rozpiętość jest ogromna: od 2 złp – tyle wynosi najmniejsza odczytana suma cząstkowa (wpis nr 1601 rozdrabnia dawne zapisy 12 i 10 złp na cesje po 3, 2 i 5 złp) – do 100 000 złp. Dziesięć największych sum w opracowaniu:

Warto zestawić te dwa końce skali. Mediana 50 złp to wartość kilku zagonów roli; suma z wpisu nr 466 – 100 000 złp zapisanych przyszłej żonie w intercyzie warowanej zakładem 300 000 złp (wpis nr 465) – należy do zupełnie innego świata majątkowego, który w tej księdze pojawia się przelotnie i tylko dlatego, że strony akurat były w Łukowie. Obie skale mieszczą się w tym samym poszycie, często na sąsiednich kartach.

Pieniądz, prowizja i termin

Walutą rachunkową jest złoty polski (florenus Polonicalis); pojawiają się jednak także monety obce i rachuby starsze. Liczba wpisów, w których dana jednostka jest wymieniona:

Przeliczniki podaje sama księga: czerwony złoty (dukat węgierski) liczony jest po 18 złp (wpis nr 664 – dług 5280 złp płatny w czerwonych złotych), talar bity występuje przy drobnych należnościach (wpis nr 120 – pięć talarów za klacz), tynfy przy rozliczeniach mieszczańskich (wpis nr 876). Grzywna, jednostka średniowieczna, trzyma się jeszcze w zapisach kar i sum konsolidowanych (wpis nr 792: 136 grzywien wraz z siedmioma dawniejszymi zapisami składa się na 548 złp).

Prowizja, gdy jest wymieniona, wynosi zwykle 10 od stu (per decem a centum), a więc odpowiada normie ustawowej – wpis nr 1654 podaje ją wprost liczbą, nie omownie. Zapis wyderkafowy dla konwentu bernardynów łukowskich (wpis nr 629, 2000 złp na dobrach Rogale) obciążony jest czynszem 7 % rocznie: kapitał kościelny jest tańszy od świeckiego. Terminy płatności wyznaczane są świętami (najczęściej św. Jana Chrzciciela, 24 czerwca), a nie datą dzienną. W 4 wpisach spotyka się klauzulę „non obstante calamitate et hostilitate temporum” – zabezpieczającą wierzyciela na wypadek klęski lub wojny (nr 664, 816, 1654, 1926).

Długa pamięć zapisu

Księga grodzka jest urządzeniem pamięci długiego trwania. W 23 wpisach przywołano dokumenty starsze niż samo stulecie zapisu – najdawniejszy z nich to zapis z 1646 r., wznowiony we wpisie nr 1162: cesja części sumy 11 000 złp, zabezpieczonej na wsi Kozłów i połowie miasta Parysowa, a należnej niegdyś prababce zeznającego (w źródle „quartae aviae suae”). Między powstaniem zobowiązania a jego obrotem w Łukowie upływa niemal sto lat i cztery pokolenia.

Tę pamięć przerywają wojny. We wpisie nr 1601 kancelaria stwierdza wprost, że zapisy pierwotne wciągnięto do akt dawniejszych, „przez nieprzyjaciół Ojczyzny Naszej spalonych”; dalszy obrót sumami odbywa się już wyłącznie na podstawie wtórnych oblat i pamięci stron. To jedno zdanie tłumaczy, dlaczego drobne, kilkuzłotowe cesje bywają w tej księdze spisywane z taką starannością jak transakcje tysiąckrotnie większe: dla zagrodowej szlachty wpis do grodu jest jedynym dowodem, jaki pozostał.

Rytm pracy urzędu wyznaczają roczki i sesje; w opracowanym materiale rozpoznano 568 różnych formuł datacyjnych sesji. Każda z nich została zweryfikowana rachunkiem kalendarzowym (zgodność dnia tygodnia z podanym świętem w kalendarzu gregoriańskim); rozbieżności odnotowano w polu „Uwagi”.

IV. Portret zbiorowy uczestników czynności prawnych

Baza obejmuje 10643 rekordów osobowych, sprowadzonych do 3886 różnych osób. Nazwisk w postaci źródłowej jest 754; po scaleniu form męskich i żeńskich (Zyrzyński / Zyrzyńska) pozostaje 571 rodzin. Przeciętnie na jeden wpis przypada 5.0 wzmianek osobowych.

Ostatni wiersz tabeli to 4 rekordy osobowe, przy których rękopis nie daje rozstrzygnąć między dwiema lekcjami: „Nob./Gen.” przy Janie Izdebskim (wpis nr 6) i Adamie Oleńskim (nr 158) oraz „Adm. Rev./Gen.” we wpisie nr 2119, gdzie występują dwaj Kazimierzowie Pniewscy — zakonnik, rektor kolegium pijarów, i jego zmarły ojciec, miecznik zakroczymski — a identyczne imię i nazwisko nie pozwalają rozdzielić im tytulatury. Rekordów tych nie doliczono do żadnego stanu.

Piramida stanowa potwierdza obraz znany z badań nad Podlasiem i ziemią łukowską: zdecydowanie dominuje drobna szlachta zagrodowa (Nobilis), gospodarująca na cząstkach wsi rodowych o nazwach dwuczłonowych (Krasusy-Mikłusy, Krasusy-Zaolszynie, Krasusy-Zembry, Krasusy-Gołowierzchy, Wysokiny Tęczki, Pióry Wielkie, Pióry Pytki). Warstwa Generosi to szlachta zamożniejsza i urzędnicy grodzcy; Magnifici – dygnitarze ziemscy (miecznik, stolnik, chorąży, wojski, podwojewodzi). Magnateria pojawia się sporadycznie, zwykle jako strona wielkich transakcji kredytowych.

Osoby spoza stanu szlacheckiego występują rzadko i w ściśle określonych rolach: duchowni (54 wpisów) jako strony zapisów pobożnych, pełnomocnicy i arbitrzy; mieszczanie (18 wpisów) przy transakcjach drobnych; chłopi (26 wpisów) niemal wyłącznie jako przedmiot czynności – poddani darowani wraz z „prosapia” i prawem poszukiwania zbiegłych; Żydzi (21 wpisów) jako arendarze karczem, kwitujący z krzywd.

Uwaga metodyczna do statystyk osobowych: baza rozróżnia cztery kategorie obecności w źródle. (1) Osoby stawające przed urzędem – wymienione we wpisie jako strony albo uczestnicy czynności: jest ich 2742. (2) Sąsiedzi graniczni – wymienieni wyłącznie po to, by opisać miedze darowanego lub zastawianego zagonu („inter metas N. z jednej, a N. z drugiej strony”); do urzędu nie przychodzili i o niczym nie decydowali: jest ich 184. (3) Osoby znane wyłącznie z filiacji – przywoływane jako ojciec, matka albo małżonek strony, dla jej identyfikacji: 823, z czego 517 odnotowano zawsze ze skrótem „olim”, czyli jako już nieżyjących, a 306 bez tego oznaczenia. Formuła „olim” nie tworzy więc osobnej kategorii: zmarły w tej księdze to prawie zawsze czyjś ojciec albo matka, przywołany po to, żeby odróżnić Jana od Jana. (4) Pozostałe osoby wzmiankowane biernie – ani strony, ani sąsiedzi, ani ogniwa filiacji: 137 (dawni posesorzy, poprzednicy prawni, osoby przywołane w streszczeniu dekretu; 43 z nich odnotowano jako zmarłych). Razem daje to 3886 różnych osób w indeksie osobowym, ale tylko pierwsza kategoria mówi cokolwiek o rzeczywistym udziale w obrocie prawnym; wszystkie odsetki „aktywności” liczone są niżej wyłącznie na niej. Kategoria druga jest przy tym najbardziej podstępna: sąsiad graniczny wygląda w indeksie dokładnie tak samo jak strona, a bywa, że w całej księdze nie zrobił nic poza tym, że miał pole obok.

Aktywność kobiet. Wśród 2742 osób stawających przed urzędem kobiety stanowią 642, czyli 23,4% – i ta liczba, nie odsetek wpisów, jest miarą ich udziału w obrocie. Kobieta występuje jako strona lub uczestniczka w 1017 wpisach (47,7%); w 279 wpisach jest pierwszą wymienioną stroną zeznającą, a więc tą, która czynności dokonuje. Dla porównania: wpisów, w których kobieta pojawia się w jakiejkolwiek roli – łącznie z samą wzmianką jako matka czy żona strony – jest 1137, ale ta liczba mierzy widoczność kobiet w źródle, a nie ich zdolność do działania.

Formuła asystencji („in assistentia mariti sui”) pojawia się w 266 wpisach, wdowy występujące samodzielnie jako „relicta vidua” – w 179. Warto podkreślić różnicę prawną: asystencja męża nie odbierała mężatce zdolności do czynności, lecz stanowiła wymóg formalny – zeznaje żona, mąż jest tylko obecny. Wdowa działała samodzielnie i to ona najczęściej występuje jako wierzycielka.

Sieci powiązań mają charakter rodzinno-sąsiedzki. Typowy jest pakiet trzech–czterech wpisów sporządzonych tego samego dnia: kwit córki z dóbr ojczystych, oprawa jej posagu na dobrach męża i wzajemne dożywocie małżonków; albo: zastaw dóbr u teścia, oprawa posagu żony, natychmiastowa cesja tej samej sumy osobie trzeciej. Gotówka krąży wewnątrz jednego dnia i jednej rodziny.

Wszystkie nazwiska w liczbach

Zestawienie obejmuje 572 nazwiska, ułożonych alfabetycznie. Formy męska i żeńska tego samego nazwiska są scalone w jeden wiersz i podane jako „Borkowski (Borkowska)”; scalenie następuje tylko wtedy, gdy obie formy rzeczywiście występują w materiale, dzięki czemu nazwiska nieodmienne przez rodzaj (Rola, Pióro, Strus, Sobol) oraz formy poświadczone wyłącznie żeńsko pozostają osobno. Odsetek osób liczony jest wobec wszystkich 3886 osób wzmiankowanych w indeksie, odsetek wpisów — wobec 2132 wpisów całego opracowania. Osoby, przy których rękopis nazwiska nie podaje albo jest ono nieczytelne, ujęto w wierszu „(bez nazwiska)”: jest ich 28 osób. Przedostatnia kolumna wymaga ostrożności: podaje sześć miejscowości najczęściej wymienianych w aktach, w których dane nazwisko występuje — a akt wymienia także wieś drugiej strony i miedze sąsiadów. Bywa więc, że na czele stoi nie gniazdo rodziny, lecz wieś jej kontrahentów; to trop do sprawdzenia, nie ustalenie siedziby. Gniazdo rozpoznaje się pewnie dopiero przez zestawienie z metrykami. Kolumna „Wpisów” liczy akta, w których nazwisko nosi rekord osobowy — własny, albo rodzica bądź małżonka zapisanego przy stronie dla jej identyfikacji. To nie jest to samo, co liczba trafień wyszukiwarki: ta przeszukuje cały tekst wiersza, więc znajduje też przymiotniki od nazw wsi („granice jasińskie”) i wzmianki w polu uwag, a nie znajdzie żony wpisanej wyłącznie w rekordzie osobowym męża. Obie liczby są poprawne, mierzą co innego.

Przydomek jako narzędzie identyfikacji

W środowisku, w którym jedną wieś zamieszkuje kilkanaście rodzin tego samego nazwiska, przydomek nie jest ozdobą, lecz warunkiem rozpoznania osoby. W opracowanym materiale występuje 326 różnych przydomków, wprowadzanych źródłową formułą „dictus” („zwany”). Najczęstsze z nich:

Poniżej wszystkie przydomki odczytane w obu rocznikach wraz z nazwiskami, przy których występują, i liczbą wzmianek osobowych. Ten sam przydomek bywa notowany przy kilku nazwiskach — czasem to ślad pokrewieństwa, czasem tylko zbieżność, dlatego warianty podano wszystkie, bez wybierania jednego.

Przydomek dziedziczy się po ojcu i bywa jedynym elementem odróżniającym: Krasuski Zychowicz to inna linia niż Krasuski Strączek, a Radomyski Sędek – inna niż Radomyski bez przydomka. Ponieważ kancelaria stosuje je niekonsekwentnie (ta sama osoba raz z przydomkiem, raz bez), identyfikacja osób między aktami wymaga zawsze drugiej kotwicy: imienia ojca albo matki.

Kobiety: podpis, choroba, powtórne małżeństwo

Poza statystyką warto zobaczyć pojedyncze sytuacje. Własnoręczny podpis kobiety – obok podpisu męża albo zamiast niego – zachował się w 5 wpisach (nr 848, 849, 947, 1532, 1535); wobec 739 wpisów, w których pisarz odnotował formułą „Ignara personae litterarum”, że zeznająca nie umie pisać, jest to rzadkość, a nie reguła.

Wpis nr 1535 łączy trzy rzeczy wyjątkowe naraz: zeznanie złożyła kobieta „ciężką chorobą w łóżku złożona i do akt przybyć niemogąca” (ob aegritudinem nimiam in lecto decumbens, nec ad Acta advenire valens), urząd przyjął je przez asystencję brata stryjecznego, a przedmiotem był wzajemny kwit z gwałtów, grzywien i kary wieży. Wpis nr 1076 przedstawia Zofię z Pieńkowskich w trzecim małżeństwie, wymieniając wszystkich trzech mężów po kolei – kancelaria rekonstruuje tak całą jej biografię majątkową w jednym zdaniu. Wpis nr 1553 pokazuje cesję przedślubną: wdowa przenosi na przyszłego męża sumę legowaną jej testamentem męża pierwszego. Wpis nr 303 to zrzeczenie się zadłużonej substancji ojczystej przez kobietę działającą przy asystencji przyjaciela, bo mąż leżał chory.

Poza stanem szlacheckim

Żydzi występują w tej księdze jako pełnoprawna strona, nie jako przedmiot czynności: arendarze karczem, cyrulicy, kupcy, wierzyciele. Kancelaria oznacza ich oznaczeniem „Infid.” (infidelis) i przyjmuje ich podpisy alfabetem hebrajskim – jedyne niełacińskie w całym materiale, zachowane w 11 wpisach (nr 120, 228, 786, 876, 910, 1053, 1120, 1121, 1297, 1552, 1895). Wpis nr 120 to cesja procesu o pięć talarów bitych należnych za klacz; wpis nr 1217 – wzajemny kwit mieszczanina łukowskiego i szlachcica po obopólnym pobiciu; wpis nr 1552 jest w całym opracowaniu jedyny w swoim rodzaju: trzej starsi kahału radzyńskiego działają imieniem całej gminy i synagogi, umacniając urzędowo skrypt na pożyczkę 4000 złp, i składają trzy własnoręczne podpisy.

Duchowieństwo pojawia się w rolach majątkowych i pośredniczących: prepozyt i oficjał łukowski kwituje zaległe dziesięciny i cedującą sumę 360 złp (wpis nr 126), promotor bractwa różańcowego zbuczyńskiego ceduje 800 złp z testamentu z 1713 r. (nr 689), rektor kolegium pijarów łukowskich kwituje legat pobożny zapisany w 1695 r. – a więc umarzany po czterdziestu dziewięciu latach (nr 1728), kanonik płocki i prepozyt ulański zobowiązuje się do dwóch mszy tygodniowo z czynszu od 1000 złp (nr 737). Bernardyni łukowscy występują jako wierzyciele wyderkafowi (nr 629), a wpis nr 901 zawiera jedyną w materiale darowiznę gruntu pod NOWĄ fundację klasztorną – plac wymierzono krokami, 200 na 120.

Wojsko widać w tytulaturze, nie w treści: wicepułkownik wojsk Jego Królewskiej Mości i Rzeczypospolitej (nr 684–685), chorąży chorągwi pancernej kasztelana czerskiego (nr 466), towarzysz chorągwi pancernej księcia Czartoryskiego, łowczego koronnego, występujący jako deputat i pełnomocnik całej chorągwi w sprawie zaległych sum z tenut Wiśniew i Domanice (nr 1702). Ostatni przypadek jest pouczający: gdy sumy przysądzone dekretem Trybunału Skarbowego nie wpłynęły w terminie, chorągiew wysłała po nie własnego deputata – egzekucja skarbowa odbywa się rękami jednostki wojskowej.

Bywa i odwrotnie – magnateria sąsiaduje z zagrodową szlachtą na jednym polu: we wpisie nr 947 granicę trzynastu zagonów zastawianej roli wyznaczają z jednej strony Potoccy, starostowie tłumaccy. Taki zapis w jednym wierszu unaocznia rozpiętość struktury majątkowej ziemi łukowskiej lepiej niż tabela.

V. Osobliwości prawne, varia i mikrohistorie

1. Kompromis na sąd polubowny (wpis nr 833). Duchowny i podwojewodzi łukowski obierają superarbitra, wyznaczają zjazd na gruncie dóbr Łazy i spisują pełny program jego czynności: zniesienie dokumentów, przysięga, oddzielenie masy majątkowej Cielemęckich od Jezierskich, rozstrzygnięcie legalności sukcesji po zmarłych bezpotomnie braciach, podział dóbr proporcjonalny do obciążeń i zwrot ruchomości. To gotowy scenariusz postępowania polubownego, rzadko zachowany w takiej kompletności.

2. Darowizna człowieka (wpis nr 831). Antoni Rozwadowski daruje Antoniemu Szaniawskiemu poddanego zbiegłego ze wsi Sobole „cum omni eiusdem subditi proprietate, prosapia” – wraz z całym potomstwem i prawem poszukiwania go „ordinaria iuris via”. Wpis pokazuje, jak prawo ziemskie traktowało zbiegostwo chłopskie jako zbywalne roszczenie majątkowe.

3. Kwit unieważniony na marginesie. W 102 wpisach odnotowano dopiski marginalne; w 5 z nich dopisek dotyczy kasacji albo późniejszego kwitu (nr 14, nr 148, nr 803, nr 865, nr 1803) — przy czym w dwóch (nr 14 i 148) adnotacja jest czytelna tylko częściowo. Najbardziej wymowna brzmi „Cassatur ob recessum partium et non praestitam satisfactionem” – ugoda upadła, bo strony odstąpiły, a zadośćuczynienia nie dopełniono. Margines księgi bywa więc jedynym śladem dalszych losów sprawy.

4. Konsolidacja długu (wpis nr 792). Jeden akt zbiera siedem zapisów obligacyjnych z lat 1733–1742 i łączy je w jedną sumę 548 złp – kompletny, datowany obraz narastania zadłużenia na jednej wsi.

5. Krwawe sprawy zakończone ugodą (157 wpisów, m.in. nr 26, nr 41, nr 60, nr 92, nr 94 i in.). Nawiązka za rany (taxa vulnerum) bywa dziedziczona: we wpisie nr 834 syn płaci za rany zadane przez ojca. Żydzi występują w takich sprawach jako pełnoprawna strona: we wpisie nr 786 arendarz kwituje szlachcica z najazdu karczmy i pobicia, we wpisie nr 1053 mieszczanin zbuczyński – z razów jemu zadanych, we wpisie nr 1217 mieszczanin łukowski Berek Moskowicz kwituje się wzajemnie ze szlachcicem po obopólnym pobiciu, a we wpisie nr 1297 arendarz dóbr Mościbrody Abram Jakubowicz zawiera ugodę z urodzonym Łukaszem Radomyskim, zastrzegając sobie dalsze dochodzenie wobec pozostałych sprawców. Podpisy alfabetem hebrajskim – jedyne niełacińskie w opracowanym materiale – zostawili arendarz spod wpisu 786, mieszczanin zbuczyński (1053), kupiec łukowski Michel Trzeciakowicz, wspólnik interesów starosty grodeckiego (wpisy 1120–1121), oraz Abram Jakubowicz (wpis 1297) – razem cztery.

6. Klauzula „Vacuum” (10 wpisów). Miejsce pozostawione pustym — resztę karty po urwanym wpisie albo lukę w formularzu — pisarz opatrywał słowem „Vacuum” (puste), żeby nikt niczego tam później nie dopisał. Prosty i skuteczny środek antyfalsyfikacyjny; najwyraźniej widać go we wpisie nr 206, gdzie tekst urywa się w połowie, a dół karty nosi tę właśnie notę.

7. Dobra spoza właściwości urzędu (16 wpisów). Darowizna schedy ojczystej w Patrykozach i Suchem w ziemi sochaczewskiej (nr 828), cesja sumy 6000 złp na dobrach Wrzawy w województwie sandomierskim (nr 810) i darowizna zagonów w Przegalinach Wielkich w województwie brzeskim litewskim (nr 843) pokazują, jak daleko sięgały koneksje majątkowe szlachty łukowskiej.

8. Konsens królewski przepisany w całości (wpisy nr 817–818). Stanisław Beydo Rzewuski, stolnik łukowski i podpułkownik wojsk koronnych, cedując prawo dożywotnie do wójtostwa w Domanicach, kazał wpisać do księgi pełny tekst zgody Augusta III, datowanej w Warszawie 27 I 1739. Nazajutrz po cesji strony kwitują się jeszcze ze wszystkich wcześniejszych „kontraktów ręcznych” dotyczących tego samego wójtostwa – widać, jak transakcja na dobrach królewskich domykana jest w dwóch aktach: publicznym i prywatnym.

9. Zeznanie złożone poza urzędem (wpis nr 1535). Kobieta obłożnie chora, „do akt przybyć niemogąca”, zeznaje przez asystencję krewnego; urząd przyjmuje czynność. Jedyny w opracowaniu ślad na to, że grodzka procedura potrafiła wyjść poza izbę sądową.

10. Zrzeczenie się opieki nad małoletnimi (wpis nr 1617). Stryj rezygnuje z opieki naturalnej nad trzema bratankami i z zarządu ich majątkiem, podając przyczynę wprost: substancja jest obciążona wieloma ciężarami. Czynność w tej księdze wyjątkowa – opieka zwykle bywa ustanawiana, nie porzucana.

11. Odrzucenie zadłużonego spadku (wpisy nr 1644 i 2125). Dzieci wyrzekają się dóbr ojczystych, „aby do tychże ciężarów jako spadkobiercy nie należeli”; w drugim wypadku kluczem jest zwrot o dobrach „praegravatis ac multis creditorum creditis innodatis” – obciążonych i wierzytelnościami spętanych. To staropolski odpowiednik dzisiejszego odrzucenia spadku, wykonywany bez osobnej instytucji prawnej, samym zrzeczeniem wobec akt.

12. Kapitał kościelny (wpisy nr 629, 737, 901, 969, 1728). Zapis wyderkafowy 2000 złp dla bernardynów łukowskich oprocentowany na 7 %, fundacja dwóch mszy tygodniowo z czynszu od 1000 złp, darowizna placu pod nową fundację wymierzonego krokami (200 × 120), kwit z sumy zapisanej na ołtarz Najświętszej Marii Panny w Trzebieszowie i wreszcie kwitacja legatu z 1695 r. na rzecz kolegium pijarów łukowskich, umorzonego dopiero w 1744 r. Instytucje kościelne są w tym materiale najcierpliwszym wierzycielem.

13. Posag zakonny (wpis nr 1919 – najobszerniejszy wpis rocznika 1744). Oblata i urzędowe umocnienie polskojęzycznego kontraktu o posag zakonny 2000 złp, wraz z kwitem z akt grodzkich lubelskich. Wstąpienie do klasztoru jest tu rozliczane dokładnie tak samo jak zamążpójście: sumą, terminem i zabezpieczeniem na dobrach.

14. Akta spalone przez nieprzyjaciół (wpis nr 1601). Kancelaria stwierdza, że zapisy pierwotne wciągnięto do ksiąg dawniejszych, „przez nieprzyjaciół Ojczyzny Naszej spalonych”. Zdanie rzuca światło na całą serię: obrót toczy się częściowo na podstawie pamięci stron i wtórnych oblat.

15. Dług prababki z 1646 roku (wpisy nr 909 i 1162). Suma zapisana przez kasztelana czerskiego przed aktami grodzkimi stężyckimi w 1646 r., zabezpieczona na wsi Kozłów i połowie miasta Parysowa, wraca do obrotu w Łukowie w 1743 i 1744 r. – dziedziczona przez cztery pokolenia („quartae aviae suae”, prababki zeznającego). Rekord długowieczności zobowiązania w całym opracowaniu.

16. Dwa końce skali w jednym poszycie. Największa transakcja majątkowa to zastaw trzech wsi – Kujawy, Kopina i Karczówek – z folwarkami, młynami, karczmami, browarami i poddanymi, na trzy lata za 40 000 złp (wpis nr 1696, z opisem substancji folwarcznej najpełniejszym w materiale). Największe rozliczenie to wzajemna kwitacja z 90 364 złp 23 gr 1 szeląga między Dąbrowskimi a Potockimi o dobra Branica (wpis nr 685, ciągnący się przez trzy skany). A najmniejsze odczytane sumy to cesje po 3, 2 i 5 złp (wpis nr 1601) oraz pięć talarów bitych należnych za klacz (wpis nr 120).

17. Kahał jako osoba prawna (wpis nr 1552). Trzej starsi kahału radzyńskiego umacniają urzędowo skrypt na 4000 złp imieniem całej gminy i synagogi, ręcząc za jej zatwierdzenie i składając trzy podpisy hebrajskie. Pierwszy i jedyny w opracowaniu akt zbiorowy gminy żydowskiej.

18. Egzekucja rękami chorągwi (wpis nr 1702). Deputat chorągwi pancernej księcia Czartoryskiego kwituje dwie sumy z tenut Wiśniew i Domanice, przysądzone dekretem Trybunału Skarbowego Koronnego; sprawa dojrzewała przez trzy wpisy (nr 1683–1684 i 1702), bo należności nie zapłacono w terminie.

19. Najdłuższy opis rozłogu (wpis nr 1346). Szesnaście osobnych kawałków roli, ogrodów i łąk, wyliczonych kolejno przez miedze sąsiadów, część już zastawiona u obcych. Wpis jest zarazem najlepszym w materiale obrazem tego, czym w praktyce było gospodarstwo szlachcica zagrodowego: nie polem, lecz kilkunastoma pasami ziemi rozrzuconymi po wsi.

20. Ostrzeżenie identyfikacyjne. Te same akta potrafią podać dwa różne imiona tej samej osoby: panna młoda z intercyzy jest we wpisie nr 465 Anną z Brzezia Kalinowską, a we wpisie nr 466 – Marianną Kalinowską (tagi PTG podają oba imiona); prepozyt i oficjał łukowski Boratyński występuje jako Jan we wpisie nr 25 i jako Franciszek we wpisie nr 126. Rozbieżności takich nie usuwano: w bazie zostaje oboje, z adnotacją.

VI. Datacja, kalendarz i rachuba czasu

Księga nie zna dat dziennych w dzisiejszym rozumieniu. Sesję datuje formuła liturgiczna: feria (dzień tygodnia liczony od niedzieli) w relacji do najbliższego święta – „Feria Quarta in Crastino Festi Circumcisionis Christi Domini” to środa nazajutrz po Obrzezaniu Pańskim, czyli 2 I 1743. Każdą taką formułę w opracowaniu przeliczono i sprawdzono podwójnie: czy podana feria zgadza się z dniem tygodnia wyliczonym dla daty święta w kalendarzu gregoriańskim. W źródle rozpoznano 568 różnych zapisów daty kancelaryjnej — nagłówków sesji, ich powtórzeń („[pod datą: …]”) oraz odesłań w rodzaju „pod tą samą datą”. Zapisów jest więcej niż dni, bo ta sama sesja bywa przywołana dwoma brzmieniami; dni czynności urzędu, liczonych po dacie, jest 308. Najruchliwszy dzień to 22 IV 1743 – 45 wpisów.

Nie każdy wpis nosi własną datę i nie jest to luka źródła, lecz sposób prowadzenia protokołu: nagłówek sesji obejmuje wszystkie akty wciągnięte tego dnia, aż do następnego nagłówka. Własną formułę datacyjną ma 1072 wpisy, przy 1054 wpisach kancelaria odsyła do daty poprzedzającej („pod tą samą datą”, „pod datą …”), a 6 wpisów (nr 4–8 i 2093) nie ma ani formuły, ani odesłania — datę wyznacza nagłówek sesji, pod którym wpis stoi w księdze. Wszystkie te przypadki sprawdzono na rękopisie: wpisy 4–8 mieszczą się między nagłówkiem „Feria Quarta in Crastino Festi Circumcisionis Domini … 1743” (2 I 1743, skan 004) a następnym nagłówkiem „Feria Secunda post Festum SS. Trium Regum … 1743” (7 I 1743, skan 006), należą więc do sesji z 2 I 1743; we wpisie 2093 formułę zniszczył zaciek na karcie i datę przejęto z sesji poprzedzającej. Przypisanie jest za każdym razem widoczne w polu daty źródłowej, a kolejność wpisów w obu rocznikach jest chronologicznie niesprzeczna — w 2132 wpisach nie ma ani jednego cofnięcia daty względem wpisu poprzedniego.

Z tej weryfikacji wynikły dwie reguły, których w podręcznikach chronologii nie znajdzie się wprost, a które w tej księdze obowiązują. Po pierwsze: przy formułach „pridie / in vigilia” świąt styczniowych kancelaria datuje rokiem DNIA BIEŻĄCEGO, nie rokiem święta – „Feria Quinta pridie Festi Circumcisionis Anno 1744” to czwartek 31 XII 1744, choć samo święto przypada 1 I 1745 (wpis nr 2126). Po drugie: formuła „in ipso Festo / ipso die” bywa w tej ręce niezgodna z rachubą – na cztery sprawdzone wystąpienia trzy podają błędną ferię (wpisy nr 2094, 2100 i 2126: odchylenia +2, +2 i +1 dnia), jedno jest poprawne (nr 2121). Przy sprzeczności pierwszeństwo ma data święta, nie feria.

Konsekwencja praktyczna jest taka, że daty dziennej nie wolno traktować jako danej gotowej. Każdy wpis ma więc obok daty słownej datę znormalizowaną w formacie RRRR-MM-DD, wypełnianą tylko wtedy, gdy dzień, miesiąc i rok są jednoznaczne; przy datach wariantowych („3 albo 4 II 1744”) brany jest wariant wcześniejszy, a gdyby dnia nie dało się ustalić, pole zostałoby puste — na tym etapie opracowania taki przypadek nie występuje. Zapisem wiążącym pozostaje data słowna: postać znormalizowana służy wyłącznie porządkowaniu chronologicznemu.

Do datacji należą też wewnętrzne odesłania aktów. Wpisy przywołują dokumenty dawniejsze („wobec akt niniejszych w poniedziałek po Niedzieli Przewodniej Roku Pańskiego 1672”), a każde takie odesłanie było przeliczane osobno – stąd w polu uwag dziesiątki not w rodzaju „Nawiedzenie NMP 2 VII 1743 przypadało we wtorek, poniedziałek po nim to 8 VII 1743”. Bez tego rachunku chronologia sprawy rozpada się na formuły nieporównywalne między sobą.

VII. Wnioski syntetyczne i postulaty badawcze

1. Seria inskrypcji grodu łukowskiego jest przede wszystkim rejestrem drobnego kredytu szlacheckiego. Mediana odczytanych sum (50 złp) odpowiada wartości kilku zagonów roli, a nie majątku ziemskiego.

2. Struktura społeczna uczestników jest wyraźnie zdominowana przez szlachtę zagrodową; wielkie transakcje magnackie stanowią margines liczbowy, choć odpowiadają za większość obrotu w złotych.

3. Kobiety stanowią 23,4% osób stawających przed urzędem i występują jako strony w 47,7% wpisów – jako wierzycielki, cedentki i darczynie. Skala jest zatem mniejsza niż liczba wpisów, w których kobieta jest w ogóle wzmiankowana, ale i tak nie mieści się w tradycyjnym obrazie „biernego” posagu.

4. Źródło jest starsze niż rocznik, w którym się je czyta. W 23 wpisach przywołano dokumenty sprzed 1700 r., najdawniejszy z 1646 r.; instytucje kościelne umarzają legaty po kilkudziesięciu latach, a jeden zapis wraca do obrotu po czterech pokoleniach. Rocznik grodzki jest więc nie migawką jednego roku, lecz przekrojem przez sto lat zobowiązań, które akurat w tym roku doszły do rozliczenia.

5. Wniosek warsztatowy: największym ryzykiem tego materiału nie jest luka, lecz odczyt pozornie oczywisty. Skrót „ol.” (olim) mylony z „et” odwraca filiację, a jedno przeoczone „zm.” buduje pokolenie, którego nie było. Zabezpieczeniem nie jest lepsze oko, tylko dwie kontrole równoległe: przypadek gramatyczny wyrazu przy „filius/filia” oraz formularz całego aktu. Tam, gdzie obie wskazują różnie, w bazie zostaje odczyt oznaczony jako niepewny wraz z wyłożonym rozumowaniem, a nie rozstrzygnięcie.

6. Postulaty badawcze: (a) połączenie serii inskrypcji z serią relacji i dekretów tego samego urzędu, co pozwoliłoby prześledzić los spraw kasowanych na marginesie; (b) rekonstrukcja sieci kredytowej metodą analizy sieci społecznych na podstawie par wierzyciel–dłużnik; (c) porównanie z rocznikiem 1744 pod kątem sezonowości i wysokości prowizji; (d) systematyczne zestawienie przydomków drobnoszlacheckich, które w tym materiale są głównym narzędziem identyfikacji osób.

Uwaga metodyczna: odczyty niepewne oznaczono w bazie formułą „[odczyt niepewny]”; dotyczy to 769 wpisów. Rozbieżności z tagami Polskiego Towarzystwa Genealogicznego odnotowywano jawnie, bez ujednolicania. Tagi osobowe PTG są dostępne dla wszystkich skanów objętych opracowaniem — w obu rocznikach — i osoby z każdego wpisu z nimi porównano.