Księgi grodzkie łukowskie 1743–1744

I. Wprowadzenie i charakterystyka zespołu archiwalnego

Przedmiotem badania są księgi grodzkie łukowskie, seria inskrypcji (libri inscriptionum), prowadzone przez kancelarię starosty grodowego łukowskiego w ziemi łukowskiej województwa lubelskiego. Materiał udostępniony jest w postaci cyfrowej przez Polskie Towarzystwo Genealogiczne (Skanoteka, zespół 2067). Opracowanie obejmuje dwie kolejne jednostki tej serii: sygn. 56 (rocznik 1743) — 175 plików obrazowych, opracowano 169 (skany 004–172); sygn. 57 (rocznik 1744) — 219 plików obrazowych, opracowano 213 (skany 002–214). Łącznie przejrzano dotąd 382 plików obrazowych.

Forum castrense w I Rzeczypospolitej pełniło trzy funkcje: sądową (cztery artykuły grodzkie – gwałt, czyli zgwałcenie, podpalenie, najazd na dom szlachecki i rabunek na drodze publicznej – oraz sprawy szlachty nieosiadłej), egzekucyjną (starosta wykonywał wyroki także sądów ziemskich i Trybunału) oraz – dla nas najważniejszą – wieczystą funkcję notarialną. Do ksiąg grodzkich wnoszono „ad perpetuam rei memoriam” czynności prawa ziemskiego: rezygnacje, zapisy posagowe, obligacje, kwity i dożywocia. Ta trzecia funkcja sprawia, że seria inskrypcji jest w praktyce rejestrem obrotu majątkowego i kredytowego całej okolicznej szlachty.

Różnica wobec ksiąg ziemskich jest ustrojowa, nie tylko nazwowa. Sąd ziemski był sądem szlachty osiadłej: sędziego, podsędka i pisarza wybierał sejmik, a mianował król; zbierał się na rokach kilka razy do roku, a jego księgi były wieczyste z natury – to do nich należały sprawy o dobra ziemskie, z rezygnacjami dóbr dziedzicznych na czele. Sąd grodzki był sądem starosty, urzędnika królewskiego, i pracował stale: w badanych rocznikach urząd przyjmował wpisy w 308 różnych dniach na 24 miesiące. Wieczystość jego ksiąg nie była pierwotna – nadawały ją poszczególnym grodom konstytucje sejmowe od XVI wieku, a przedtem wpis o dobrach trzeba było przenieść do ksiąg ziemskich na najbliższych rokach, inaczej tracił moc. W Łukowie lat 1743–1744 obie instytucje działają obok siebie: gród przyjmuje rezygnacje wieczyste (13 rezygnacji w tym opracowaniu), a strony przywołują rezygnacje dokonane „przed aktami ziemskimi” (wpis nr 1568: rezygnacja w czwartek po Niedzieli Jubilate 1743) i czynność spisaną „w Łukowie, przy wyłożeniu akt ziemskich” (wpis nr 1876); w aktach grodzkich występują sędzia ziemski łukowski Jan Jezierski (wpisy nr 369, 1902; we wpisie nr 1647 już jako zmarły Jan Dominik Jezierski) i podsędek Tomasz Celiński (wpis nr 794, odczyt urzędu niepewny). Daty nadania wieczystości grodowi łukowskiemu opracowanie nie ustala – to pytanie do konstytucji sejmowych, nie do samych ksiąg.

Charakterystyczne dla ksiąg grodzkich – a wyraźnie widoczne w badanym roczniku – jest wnoszenie do nich czynności dotyczących dóbr położonych poza właściwością miejscową urzędu. W opracowanym materiale jest 16 takich wpisów (m.in. nr 223, nr 372, nr 373, nr 453, nr 755 i in.); dotyczą one dóbr w województwach sandomierskim, podlaskim, mazowieckim i brzeskim litewskim oraz w ziemiach drohickiej, mielnickiej, stężyckiej, sochaczewskiej i warszawskiej. O właściwości decydowała obecność stron, nie położenie dóbr; strony same wskazywały wówczas w klauzuli forum sąd, przed którym będą odpowiadać.

II. Dyplomatyka i paleografia badanych roczników

Rocznik pisany jest kilkoma rękami. Dominuje nowożytna kursywa neogotycka o silnym nachyleniu i rozbudowanych majuskułach, z licznymi ligaturami. Kolejne protokoły inskrypcji prowadzone są innymi rękami – jedna z nich jest wyraźnie czytelniejsza, o cechach kursywy humanistycznej, z szerszym światłem międzywyrazowym. Zmiana ręki pokrywa się ze zmianą jednostki kancelaryjnej (protokołu), co potwierdza organizację pracy kancelarii przez pisarzy prowadzących kolejne poszyty.

System skrótów jest typowy dla kancelarii grodzkiej: suspensje („Flor. Pol.” = florenorum Polonicalium, „7bris” = septembris), kontrakcje z nadkreśleniem („Gnus”, „Gsa”, „Mgs”, „Adm. Rev.”), znaki tironiańskie („etc.” w postaci charakterystycznego zawijasu, kończącego niemal każdą formułę). Osobną trudność sprawiają oznaczenia stanowe: majuskuła G bywa myląco podobna do P, a ligatura NN. ma trzy laski i bywa brana za MM.

Schemat wpisu jest ustabilizowany i powtarzalny. Po nagłówku sesji (data w formule kalendarza liturgicznego) następuje intytulacja stron z oznaczeniem stanowym i filiacją, formuła komparacji i zdolności („sanus et recognovit” – zdrowy będąc, zeznał; przy kobietach „in assistentia mariti sui”), dyspozycja właściwa czynności, korurzędowe umocnienie (roboratio) z klauzulą zakładu („idque sub vadio … et Foro praesenti”) oraz subskrypcje.

„Gnus N. olim G. N. filius sanus et recognovit quia ipse … tenetur et debet, quam in omnibus et singulis Bonis suis inscribit et assecurat … idque sub simili vadio … et Foro praesenti.”

Spolszczenie: „Urodzony N., zmarłego urodzonego N. syn, zdrowy będąc, zeznał, iż on … winien jest i powinien; którą to sumę na wszystkich i każdych z osobna dobrach swoich zapisuje i zabezpiecza … a to pod podobnym zakładem … i pod sądem niniejszym”.

Język to łacina nowożytna Rzeczypospolitej, gęsto przetykana polonizmami tam, gdzie łacina nie ma odpowiednika realiów: nazwy przydomków („dictus Sędek”, „dicti Oleksiki”, „dictus Wąsacz”), mikrotoponimy („od Zasadrawca”, „na Zapłotniu”, „pole Siedliczne”), miary („zagon”, „sulcus”), a nawet całe zwroty wprowadzane przez „alias” („granities Ostrowieckie alias …”). W 739 wpisach pisarz odnotował niepiśmienność zeznającego formułą „Ignarus/Ignara personae litterarum”, co stanowi 34,7% całości; w 411 wpisach zachował się podpis własnoręczny (19,3%).

Osobliwością warsztatową jest formuła odsyłająca do gotowego wzoru: zamiast pełnego tekstu dożywocia pisarz notuje „scribat in forma Cancellariae solita” (niech pisze w formie zwyczajnej kancelaryjnej; wpis nr 849). Świadczy to o istnieniu formularza kancelaryjnego i o tym, że czystopis powstawał w drugim rzucie.

Pułapka odczytu: skrót „ol.” (olim) czytany jako „et”

Najgroźniejszy dla genealogii błąd odczytu w tej ręce nie dotyczy nazwiska ani daty, lecz dwuliterowego skrótu. Kancelaria zapisuje „ol.” (olim – niegdyś, tj. „zmarły”) jako literę „o” z przekreśloną laską; kształt jest łudząco podobny do „et”. Różnica w skutkach jest zasadnicza: „Stephano Jasienski ol. N. Pauli filio” znaczy „Stefanowi Jasieńskiemu, zmarłego urodzonego Pawła synowi”, natomiast odczyt „et Paulo filio ejus” dawałby „i Pawłowi, synowi jego” – a więc odwracał filiację i robił z ojca syna własnego dziecka.

Rozstrzyga nie kształt znaku, lecz przypadek gramatyczny wyrazu następującego: dopełniacz („Pauli filio”) znaczy „synowi Pawła”, celownik z „et” („et Paulo filio ejus”) – „i Pawłowi, synowi jego”. Pewne „et” w tej ręce jest niskie i nie ma laski.

Wnioskiem metodycznym z tej rewizji jest reguła nadrzędna wobec paleografii: o statusie ojca rozstrzyga budowa całego aktu, nie kształt jednego skrótu. Kwit posagowy z abdykacją kierowany jest do ojca ŻYJĄCEGO – córka zeznaje, że „przez ręce wspomnianego rodzica swego” (per manus praefati Parentis sui) została zaspokojona, i tegoż rodzica kwituje; gdyby ojciec nie żył, kancelaria kwitowałaby jego sukcesorów i powtórzyła „olim” także w tym miejscu. Tam, gdzie kształt znaku przemawia za jednym odczytem, a formularz aktu za drugim, pierwszeństwo ma formularz, a sam wyraz zostaje oznaczony jako odczyt niepewny.

Stan zachowania i ślady pracy pisarza

Materiał nie jest jednolicie czytelny i sam o tym informuje. 4 wpisy zapisano i unieważniono (nr 275, 307, 965, 1066): jeden urwany w połowie formuły wstępnej (nr 275), jeden, którego dalszy ciąg pisarz przekreślił dwiema krzyżującymi się liniami przez całą kartę (nr 307), jeden przekreślony z marginalną notą kasacyjną (nr 965) i jeden, w którym przekreślono pierwotną wysokość sumy, nadpisano „viginti quatuor”, a całość powtórzono w wersji poprawionej na następnej karcie (nr 1066). Takie wpisy są dla badacza cenniejsze niż czystopisy: pokazują, jak powstawał tekst.

Uszkodzenia materialne skupiają się na końcu rocznika 1744: w 7 wpisach (nr 2114, 2125, 2127, 2128, 2130, 2131, 2132) karta ma ubytek papieru niszczący początki wierszy – w takich miejscach ocalałe zakończenia formuł podano bez uzupełniania domysłem, a luki zaznaczono nawiasem. Zalania i plamy atramentowe utrudniają odczyt w 10 wpisach. Wszystkie miejsca wątpliwe opatrzono formułą „[odczyt niepewny]” – łącznie dotyczy to 761 wpisów.

Osobno odnotowano zgodność z tagami osobowymi Polskiego Towarzystwa Genealogicznego. W 224 wpisach pole uwag zapisuje różnicę wobec tagów: brak osoby w tagach, inną formę nazwiska, inne imię albo pominięcie nazw miejscowych. Różnic tych nie wygładzano – tag ma pierwszeństwo jako odczyt niezależny, ale rozbieżność zostaje w źródle widoczna.

III. Spektrum spraw i dynamika obrotu majątkowego

Zestawienie ilościowe czynności prawnych (klasyfikacja według dominującej czynności wpisu; każdy wpis liczony raz):

Obraz jest jednoznaczny: księga grodzka to przede wszystkim rejestr kredytu i jego umarzania. Kwity (quietationes) wraz z kasacjami zapisów oraz zapisy sum i cesje wierzytelności stanowią razem większość materiału. Czynności czysto rzeczowe – rezygnacje i darowizny – są mniej liczne, ale to one przenoszą własność.

W polach opisu czynności udało się odczytać 1143 kwot pieniężnych o łącznej wartości ok. 780 473 złp. Mediana wynosi 50 złp, wartość maksymalna 100 000 złp. Rozkład jest silnie prawoskośny: dominują sumy drobne, charakterystyczne dla szlachty zagrodowej.

Rozpiętość jest ogromna: od 2 złp – tyle wynosi najmniejsza odczytana suma cząstkowa (wpis nr 1601 rozdrabnia dawne zapisy 12 i 10 złp na cesje po 3, 2 i 5 złp) – do 100 000 złp. Dziesięć największych sum w opracowaniu:

Warto zestawić te dwa końce skali. Mediana 50 złp to wartość kilku zagonów roli; suma z wpisu nr 466 – 100 000 złp zapisanych przyszłej żonie w intercyzie warowanej zakładem 300 000 złp (wpis nr 465) – należy do zupełnie innego świata majątkowego, który w tej księdze pojawia się przelotnie i tylko dlatego, że strony akurat były w Łukowie. Obie skale mieszczą się w tym samym poszycie, często na sąsiednich kartach.

Pieniądz, prowizja i termin

Walutą rachunkową jest złoty polski (florenus Polonicalis); pojawiają się jednak także monety obce i rachuby starsze. Liczba wpisów, w których dana jednostka jest wymieniona:

Przeliczniki podaje sama księga: czerwony złoty (dukat węgierski) liczony jest po 18 złp (wpis nr 664 – dług 5280 złp płatny w czerwonych złotych), talar bity występuje przy drobnych należnościach (wpis nr 120 – pięć talarów za klacz), tynfy przy rozliczeniach mieszczańskich (wpis nr 876). Grzywna, jednostka średniowieczna, trzyma się jeszcze w zapisach kar i sum konsolidowanych (wpis nr 792: 136 grzywien wraz z siedmioma dawniejszymi zapisami składa się na 548 złp).

Prowizja, gdy jest wymieniona, wynosi zwykle 10 od stu (per decem a centum), a więc odpowiada normie ustawowej – wpis nr 1654 podaje ją wprost liczbą, nie omownie. Zapis wyderkafowy dla konwentu bernardynów łukowskich (wpis nr 629, 2000 złp na dobrach Rogale) obciążony jest czynszem 7 % rocznie: kapitał kościelny jest tańszy od świeckiego. Terminy płatności wyznaczane są świętami (najczęściej św. Jana Chrzciciela, 24 czerwca), a nie datą dzienną. W 4 wpisach spotyka się klauzulę „non obstante calamitate et hostilitate temporum” – zabezpieczającą wierzyciela na wypadek klęski lub wojny (nr 664, 816, 1654, 1926).

Długa pamięć zapisu

Księga grodzka jest urządzeniem pamięci długiego trwania. W 23 wpisach przywołano dokumenty starsze niż samo stulecie zapisu – najdawniejszy z nich to zapis z 1646 r., wznowiony we wpisie nr 1162: cesja części sumy 11 000 złp, zabezpieczonej na wsi Kozłów i połowie miasta Parysowa, a należnej niegdyś prababce zeznającego (w źródle „quartae aviae suae”). Między powstaniem zobowiązania a jego obrotem w Łukowie upływa niemal sto lat i cztery pokolenia.

Tę pamięć przerywają wojny. We wpisie nr 1601 kancelaria stwierdza wprost, że zapisy pierwotne wciągnięto do akt dawniejszych, „przez nieprzyjaciół Ojczyzny Naszej spalonych”; dalszy obrót sumami odbywa się już wyłącznie na podstawie wtórnych oblat i pamięci stron. To jedno zdanie tłumaczy, dlaczego drobne, kilkuzłotowe cesje bywają w tej księdze spisywane z taką starannością jak transakcje tysiąckrotnie większe: dla zagrodowej szlachty wpis do grodu jest jedynym dowodem, jaki pozostał.

Rytm pracy urzędu wyznaczają roczki i sesje; w opracowanym materiale rozpoznano 568 różnych formuł datacyjnych sesji. Każda z nich została zweryfikowana rachunkiem kalendarzowym (zgodność dnia tygodnia z podanym świętem w kalendarzu gregoriańskim); rozbieżności odnotowano w polu „Uwagi”.

IV. Portret zbiorowy uczestników czynności prawnych

Baza obejmuje 10640 rekordów osobowych, sprowadzonych do 3862 różnych osób. Nazwisk w postaci źródłowej jest 753; po scaleniu form męskich i żeńskich (Zyrzyński / Zyrzyńska) pozostaje 570 rodzin. Przeciętnie na jeden wpis przypada 5.0 wzmianek osobowych.

Ostatni wiersz tabeli to 4 rekordy osobowe, przy których rękopis nie daje rozstrzygnąć między dwiema lekcjami: „Nob./Gen.” przy Janie Izdebskim (wpis nr 6) i Adamie Oleńskim (nr 158) oraz „Adm. Rev./Gen.” we wpisie nr 2119, gdzie występują dwaj Kazimierzowie Pniewscy — zakonnik, rektor kolegium pijarów, i jego zmarły ojciec, miecznik zakroczymski — a identyczne imię i nazwisko nie pozwalają rozdzielić im tytulatury. Rekordów tych nie doliczono do żadnego stanu.

Piramida stanowa potwierdza obraz znany z badań nad Podlasiem i ziemią łukowską: zdecydowanie dominuje drobna szlachta zagrodowa (Nobilis), gospodarująca na cząstkach wsi rodowych o nazwach dwuczłonowych (Krasusy-Mikłusy, Krasusy-Zaolszynie, Krasusy-Zembry, Krasusy-Gołowierzchy, Wysokiny Tęczki, Pióry Wielkie, Pióry Pytki). Warstwa Generosi to szlachta zamożniejsza i urzędnicy grodzcy; Magnifici – dygnitarze ziemscy (miecznik, stolnik, chorąży, wojski, podwojewodzi). Magnateria pojawia się sporadycznie, zwykle jako strona wielkich transakcji kredytowych.

Osoby spoza stanu szlacheckiego występują rzadko i w ściśle określonych rolach: duchowni (54 wpisów) jako strony zapisów pobożnych, pełnomocnicy i arbitrzy; mieszczanie (18 wpisów) przy transakcjach drobnych; chłopi (26 wpisów) niemal wyłącznie jako przedmiot czynności – poddani darowani wraz z „prosapia” i prawem poszukiwania zbiegłych; Żydzi (21 wpisów) jako arendarze karczem, kwitujący z krzywd.

Uwaga metodyczna do statystyk osobowych: baza rozróżnia cztery kategorie obecności w źródle. (1) Osoby stawające przed urzędem – wymienione we wpisie jako strony albo uczestnicy czynności: jest ich 2734. (2) Sąsiedzi graniczni – wymienieni wyłącznie po to, by opisać miedze darowanego lub zastawianego zagonu („inter metas N. z jednej, a N. z drugiej strony”); do urzędu nie przychodzili i o niczym nie decydowali: jest ich 183. (3) Osoby znane wyłącznie z filiacji – przywoływane jako ojciec, matka albo małżonek strony, dla jej identyfikacji: 808, z czego 508 odnotowano zawsze ze skrótem „olim”, czyli jako już nieżyjących, a 300 bez tego oznaczenia. Formuła „olim” nie tworzy więc osobnej kategorii: zmarły w tej księdze to prawie zawsze czyjś ojciec albo matka, przywołany po to, żeby odróżnić Jana od Jana. (4) Pozostałe osoby wzmiankowane biernie – ani strony, ani sąsiedzi, ani ogniwa filiacji: 137 (dawni posesorzy, poprzednicy prawni, osoby przywołane w streszczeniu dekretu; 43 z nich odnotowano jako zmarłych). Razem daje to 3862 różnych osób w indeksie osobowym, ale tylko pierwsza kategoria mówi cokolwiek o rzeczywistym udziale w obrocie prawnym; wszystkie odsetki „aktywności” liczone są niżej wyłącznie na niej. Kategoria druga jest przy tym najbardziej podstępna: sąsiad graniczny wygląda w indeksie dokładnie tak samo jak strona, a bywa, że w całej księdze nie zrobił nic poza tym, że miał pole obok.

Aktywność kobiet. Wśród 2734 osób stawających przed urzędem kobiety stanowią 641, czyli 23,4% – i ta liczba, nie odsetek wpisów, jest miarą ich udziału w obrocie. Kobieta występuje jako strona lub uczestniczka w 1017 wpisach (47,7%); w 279 wpisach jest pierwszą wymienioną stroną zeznającą, a więc tą, która czynności dokonuje. Dla porównania: wpisów, w których kobieta pojawia się w jakiejkolwiek roli – łącznie z samą wzmianką jako matka czy żona strony – jest 1137, ale ta liczba mierzy widoczność kobiet w źródle, a nie ich zdolność do działania.

Formuła asystencji („in assistentia mariti sui”) pojawia się w 266 wpisach, wdowy występujące samodzielnie jako „relicta vidua” – w 179. Warto podkreślić różnicę prawną: asystencja męża nie odbierała mężatce zdolności do czynności, lecz stanowiła wymóg formalny – zeznaje żona, mąż jest tylko obecny. Wdowa działała samodzielnie i to ona najczęściej występuje jako wierzycielka.

Sieci powiązań mają charakter rodzinno-sąsiedzki. Typowy jest pakiet trzech–czterech wpisów sporządzonych tego samego dnia: kwit córki z dóbr ojczystych, oprawa jej posagu na dobrach męża i wzajemne dożywocie małżonków; albo: zastaw dóbr u teścia, oprawa posagu żony, natychmiastowa cesja tej samej sumy osobie trzeciej. Gotówka krąży wewnątrz jednego dnia i jednej rodziny.

Wszystkie nazwiska w liczbach

Zestawienie obejmuje 571 nazwisk, ułożonych alfabetycznie. Formy męska i żeńska tego samego nazwiska są scalone w jeden wiersz i podane jako „Borkowski (Borkowska)”; scalenie następuje tylko wtedy, gdy obie formy rzeczywiście występują w materiale, dzięki czemu nazwiska nieodmienne przez rodzaj (Rola, Pióro, Strus, Sobol) oraz formy poświadczone wyłącznie żeńsko pozostają osobno. Odsetek osób liczony jest wobec wszystkich 3862 osób wzmiankowanych w indeksie, odsetek wpisów — wobec 2132 wpisów całego opracowania. Osoby, przy których rękopis nazwiska nie podaje albo jest ono nieczytelne, ujęto w wierszu „(bez nazwiska)”: jest ich 28 osób. Przedostatnia kolumna wymaga ostrożności: podaje sześć miejscowości najczęściej wymienianych w aktach, w których dane nazwisko występuje — a akt wymienia także wieś drugiej strony i miedze sąsiadów. Bywa więc, że na czele stoi nie gniazdo rodziny, lecz wieś jej kontrahentów; to trop do sprawdzenia, nie ustalenie siedziby. Gniazdo rozpoznaje się pewnie dopiero przez zestawienie z metrykami. Kolumna „Wpisów” liczy akta, w których nazwisko nosi rekord osobowy — własny, albo rodzica bądź małżonka zapisanego przy stronie dla jej identyfikacji. To nie jest to samo, co liczba trafień wyszukiwarki: ta przeszukuje cały tekst wiersza, więc znajduje też przymiotniki od nazw wsi („granice jasińskie”) i wzmianki w polu uwag, a nie znajdzie żony wpisanej wyłącznie w rekordzie osobowym męża. Obie liczby są poprawne, mierzą co innego.

Przydomek jako narzędzie identyfikacji

W środowisku, w którym jedną wieś zamieszkuje kilkanaście rodzin tego samego nazwiska, przydomek nie jest ozdobą, lecz warunkiem rozpoznania osoby. W opracowanym materiale występuje 326 różnych przydomków, wprowadzanych źródłową formułą „dictus” („zwany”). Najczęstsze z nich:

Poniżej wszystkie przydomki odczytane w obu rocznikach wraz z nazwiskami, przy których występują, i liczbą wzmianek osobowych. Ten sam przydomek bywa notowany przy kilku nazwiskach — czasem to ślad pokrewieństwa, czasem tylko zbieżność, dlatego warianty podano wszystkie, bez wybierania jednego.