Strona główna › Jak szukać przodka

Od nazwiska do aktu

Jak szukać przodka

Jak w źródłach tej strony dojść od nazwiska do konkretnego aktu: od czego zacząć, które źródło sięga do jakich lat, jak czytać okno aktu i znaki przy odczycie, co mówią drzewa rodzin i gdzie szukać dalej. Przykładem jest Michał Jasiński z Jasionki, ochrzczony w 1792 roku, zmarły w 1855.

Od czego zacząć

Zacznij od tego, co wiesz na pewno: od najstarszej osoby, której imię, nazwisko, przybliżone lata życia i miejscowość potwierdzają dokumenty — akta stanu cywilnego, metryki, papiery rodzinne. Od niej cofaj się pokolenie po pokoleniu i każde ogniwo sprawdź w źródle, zanim zrobisz następny krok. Samo nazwisko niczego nie przesądza: w okolicy Jasionki to samo nazwisko nosiło zwykle kilka rodzin naraz, a imiona powtarzały się w nich z pokolenia na pokolenie.

Najpierw warto zobaczyć, gdzie nazwisko w ogóle występuje. Spis Nazwiska we wszystkich źródłach podaje przy każdym nazwisku liczbę zapisów w każdym opracowaniu tej strony, a przekroje Jasionka we wszystkich źródłach oraz Jasińscy we wszystkich źródłach zbierają w jednym miejscu zapisy jednej miejscowości i jednego nazwiska.

Strona Szukaj i opcje szukania

Główne narzędzie to strona Szukaj; to samo pole stoi na stronie głównej. Wpisz nazwisko albo imię i nazwisko. Wielkość liter i polskie znaki nie mają znaczenia, „jasinski” znajdzie „Jasiński”. Forma męska znajduje też żeńską i odmienioną (Jasińska, z Jasińskich), a nazwisko — jego dawne zapisy: Jasiński i Jasieński to jedno nazwisko.

Pod polem stoją zasoby: strony serwisu, akty notarialne, hipoteka, ekstrakty Trybunału, spisy podatkowe XVII i XVIII wieku, księgi grodzkie i herbarze. Na początku szukanie obejmuje wszystkie naraz. Kliknięcie zasobu zawęża szukanie do niego, a każde następne dokłada kolejny — tak można przeszukać razem akty notarialne i hipotekę, bez reszty; „Wszystko” wraca do całości. Przy zasobie stoi liczba trafień, a trafienie prowadzi do opracowania z wpisanym już zapytaniem.

Pod guzikiem „Opcje szukania”:

• Jedna osoba — imię i nazwisko muszą należeć do tej samej osoby, w dowolnej kolejności i odmianie („Michała Jasińskiego”). Włącza się sama, gdy w polu stoi imię i nazwisko; bez niej każde słowo jest szukane osobno i wynik obejmie też zapisy, w których Michał i Jasiński to dwie różne osoby.
• Lata od roku do roku — tylko zapisy z tych lat. Lata można też dopisać w polu: Michał Jasiński 1850–1855.
• Podobnie brzmiące nazwiska — także nazwiska pisane inaczej, a brzmiące tak samo, np. Krasuski i Krassuski, Dąbrowski i Dombrowski. Wyników jest więcej, ale część z innych rodzin.
• Dawne i łacińskie formy imion wyszukiwarka zna sama: Ioannes znajduje Jana, Casimirus — Kazimierza, a dawna pisownia dzisiejszą (Woyciech — Wojciech).
• Plus i minus: +Jasionka — słowo musi wystąpić w tym samym zapisie; -Chromiński — pomija zapisy z tym słowem. Nazwisko rodowe kobiety wpisz tak, jak stoi w aktach: z Jasińskich albo z domu Jasińska.

Wyszukiwarka w opracowaniu Akty notarialne Łukowa i Siedlec ma jeszcze pola „Rola w akcie” (strona czynności, osoba wspomniana, świadek, sąsiad gruntu, urzędnik) i „Miejscowość” — miejsce spisania aktu albo miejscowość osoby, np. Jasionka. Domyślnie pomija tam świadków, urzędników i sąsiadów gruntu: świadkami bywali sąsiedzi i znajomi o tym samym nazwisku, często z innej rodziny niż szukana. Gdy szukasz kogoś, kto mógł być tylko świadkiem, wybierz „Wszystkie osoby, także świadkowie”.

Gdy nic nie pasuje, pod polem pojawia się „Może chodziło o: …” z najbliższymi zapisami ze spisu — tak najłatwiej trafić na nazwisko, które pisarz zapisał inaczej, niż pisze się je dziś.

Które źródło na jaki okres

Każde źródło odpowiada na inne pytanie i sięga do innych lat. Od najstarszego:

• Pogłówne ziemi łukowskiej

  1673, 1674 i 16766 892 zapisy imienne334 miejscowości

  Rejestry podatku od głów, spisane parafiami i kluczami dóbr: drobna szlachta z imienia, przydomku i nazwiska, całe miejscowości królewskie — jedną pozycją zbiorczą. Pozwalają sprawdzić, czy rodzina siedziała w danej miejscowości w latach siedemdziesiątych XVII wieku.

• Ekstrakty łukowskie z zasobu Trybunału Koronnego Lubelskiego

  1673–1793377 wpisów

  Urzędowe wypisy z ksiąg grodzkich i ziemskich łukowskich, które strony składały jako dowody przed Trybunałem w Lublinie: zeznania, protesty, oblaty dokumentów, plenipotencje, zapisy sum — często z powiązaniami rodzinnymi. Każdy wpis w języku oryginału i w pełnym przekładzie.

• Księgi grodzkie łukowskie

  1743–17442 132 wpisy569 nazwisk

  Wpisy sądu grodzkiego w przekładzie na polski: manifestacje, relacje woźnych, oblaty i zeznania szlachty ziemi łukowskiej, z pokrewieństwami, miejscowościami i dobrami; przy wielu rodzinach — fragmenty drzew.

• Podymne ziemi łukowskiej

  1775–1794161 miejscowości387 haseł rodzinnych

  Wypisy z taryf podymnego — kto i od ilu dymów płacił, z przydomkiem i urzędem, jeśli karta je podaje — oraz liczba mieszkańców każdej miejscowości ze spisu ludności z 1787 roku.

• Księgi hipoteczne siedleckie

  1810–18264 165 wpisów

  Księgi Urzędu Konserwatora Hipotek w Siedlcach: długi, posagi, zastawy i sumy zapisane na dobrach i domach. Przy wpisie osoby — często z rodzicami, małżonkiem i nazwiskiem rodowym żony — i akt, na którym wpis się opiera; gdy ten akt jest w opracowaniu notariatów, odsyłacz prowadzi wprost do niego.

• Akty notarialne Łukowa i Siedlec

  1810–185546 884 akty2 102 testamenty i inwentarze

  Akty notariuszy (pisarzy aktowych, rejentów) z Łukowa i Siedlec: sprzedaże, długi, posagi, działy, akty uszanowania przed ślubem i testamenty. Przy akcie osoby z rolą, stanem i powiązaniami rodzinnymi; w całości odczytane są przede wszystkim testamenty, inwentarze i akty Jasińskich, większość pozostałych — z pierwszej strony, część tylko z repertorium albo indeksu notariusza.

Starsze są wpisy z Jasińskimi w księgach grodzkich i ziemskich z lubelskiego z XVI wieku oraz lustracje Łukowa z lat 1653 i 1659–1660. Herbarze mówią o rodach szlacheckich, ale to druk, nie akt: autorzy pisali z różnych źródeł i bywają ze sobą sprzeczni, dlatego osób z herbarzy nie łączymy z drzewami ani z aktami. Wszystkie źródła na jednej osi czasu — na stronie Źródła.

Okno aktu: sygnatura, skan, archiwum

W każdym opracowaniu numer aktu albo wpisu otwiera jego okno. W aktach notarialnych są w nim data i miejsce spisania, brzmienie repertorium — spisu, który notariusz prowadził dzień po dniu — krótkie streszczenie i osoby z rolą w akcie i powiązaniami rodzinnymi; przy aktach odczytanych w całości także pełny odczyt, a przy wielu — strony rękopisu z powiększeniem.

Dla dalszych poszukiwań najważniejszy jest wiersz Szukaj w Archiwach: numer zespołu w archiwum, sygnatura jednostki (tomu) i numery skanów. Odsyłacze prowadzą do serwisu Szukaj w Archiwach — pierwszy do zespołu, drugi do jednostki; gdy jednostki nie ma w tym serwisie, sygnatura i skan stoją samym tekstem. Przy akcie znanym z pierwszej strony stoi skan, od którego akt się zaczyna, przy pełnym odczycie — zakres skanów; „prawa” i „lewa” to strona rozkładówki na skanie. W hipotece i w ekstraktach Trybunału jest tak samo: zespół, sygnatura księgi albo numer jednostki i skan.

Niżej stoi stały adres aktu z guzikiem „Kopiuj adres aktu” — otwiera od razu ten akt, można go zapisać albo przesłać — gotowy przypis „Jak cytować ten akt” i odsyłacz „Zgłoś poprawkę”, gdy odczyt budzi wątpliwość.

W tabeli osób imię stoi w formie dzisiejszej, nazwisko w formie ujednoliconej, a miejscowość pod dzisiejszą nazwą; pod spodem, drobnym drukiem, brzmienie aktu („w akcie: Michał Jasieński”). Rozstrzyga zawsze akt: opis w repertorium bywa inny niż treść aktu, a każde ustalenie warto sprawdzić na skanie.

Znaki „[?]”, „[…]” i „?”

Odczyt rękopisu nie zawsze jest pewny i strona tego nie ukrywa. W całym serwisie obowiązują te same znaki:

• [?] — litera albo wyraz nieczytelny albo odczytany z prawdopodobieństwem, np. „Krzę[?]ewska”. Zanim oprzesz na takim zapisie wniosek, sprawdź go w rękopisie.
• […] — luka: litery albo wyrazy, których nie odczytano, np. „Bor[…]a” w pogłównem; w przepisach herbarzy — fragment druku pominięty przy przepisywaniu.
• ? po powiązaniu rodzinnym („brat?”) — akt tego pokrewieństwa wprost nie nazywa, wynika ono z treści, np. rodzice dziecka wymienieni bez słowa „małżonkowie”. To domysł do sprawdzenia, nie ustalenie.
• ? po dzisiejszej nazwie miejscowości — identyfikacja prawdopodobna, np. przy nieczytelnej literze.

Dwa słowa z aktów łatwo wziąć za coś innego: „niegdy” przy osobie znaczy, że już nie żyła, a „Urodzony” przed nazwiskiem to tytuł szlachcica, nie data urodzenia.

Drzewa i „Wybrane rodziny”

Drzewa samego rodu — z metrykami, aktami i odsyłaczami do źródeł — są w działach Drzewo Jakubowe oraz Drzewa Jasińskich. Michał z przykładu wyżej należy do gałęzi Jakubowej: jest synem Jakuba i Scholastyki z Głuchowskich, a w Drzewie Jakubowym stoi z metryką chrztu z 1792 roku, legitymacją szlachectwa z 1855 roku i wzmianką o testamencie.

Opracowania aktów notarialnych i hipoteki mają zakładkę „Wybrane rodziny”, a hasła nazwisk ksiąg grodzkich — fragmenty drzew. To drzewa złożone z powiązań zapisanych w samych aktach. Tę samą osobę z różnych aktów łączy się tylko wtedy, gdy oprócz imienia i nazwiska zgadza się punkt zaczepienia: ojciec, matka, małżonek, przydomek, dzieci albo rodzeństwo; inny ojciec, inna matka albo inny przydomek wykluczają złączenie. Gdy wskazówka jest jedna, a imię i nazwisko częste, osób się nie łączy — przy karcie stoi wtedy „możliwe, że ta sama osoba co w akcie …”, do sprawdzenia.

Drzewo jest podpowiedzią, nie dowodem: mogą się zdarzyć dwie różne osoby uznane za jedną albo jedna rozdzielona na dwie. Każde powiązanie sprawdź w akcie — numery aktów stoją przy osobach. Odsyłacze między źródłami czytaj dokładnie: w ekstraktach Trybunału „w aktach notarialnych: …” znaczy tylko, że to samo nazwisko albo ta sama miejscowość stoi też tam, a w hipotece odsyłacz do aktów notarialnych tej samej osoby stoi dopiero wtedy, gdy zgadzają się co najmniej dwie wskazówki.

Nazwiska na dzisiejszej mapie

Ile osób nosi dziś dane nazwisko i w których województwach mieszkają, pokazuje według rejestru PESEL strona Nazwiska na dzisiejszej mapie Polski, z wyróżnieniem okolic Łukowa i Siedlec. To obraz dzisiejszy i nie świadczy o pokrewieństwie ani o pochodzeniu rodziny: migracje XX wieku rozproszyły nazwiska po całym kraju, a to samo nazwisko noszą rodziny ze sobą niespokrewnione. Przodków trzeba szukać w źródłach z ich czasów.

Gdzie szukać dalej

Wyszukiwarki, skany ksiąg, archiwa, herbarze, mapy i miejsca, gdzie można zapytać innych, zebrane są na stronie Przydatne strony; najważniejsze wymienia też ramka „Szukasz przodka?” na stronie głównej. Akta, z których powstały opracowania notariatów i hipoteki, przechowuje Archiwum Państwowe w Siedlcach, a ekstrakty Trybunału — Archiwum Państwowe w Lublinie; skany ksiąg są w serwisie Szukaj w Archiwach, do którego prowadzą odsyłacze przy aktach.

Gdy w odczycie trafisz na błąd albo masz pewniejsze odczytanie, napisz o tym przez odsyłacz „Zgłoś poprawkę” w oknie aktu.