Strona główna › Księgi grodzkie / Stare źródła › Lustracje Łukowa 1653 i 1659–1660

Źródło i przekład

Lustracje Łukowa 1653 i 1659–1660

Dwie rewizje królewszczyzn dzielone sześcioma latami: pierwsza spisana jeszcze przed potopem, druga po nim. Ten sam urząd, ten sam porządek rubryk, te same pytania zadane tym samym ludziom — i dlatego rzadka możliwość zmierzenia, co się w tym czasie z miastem stało.

Czym są te dokumenty

Lustracja to urzędowa rewizja dóbr królewskich, przeprowadzana przez komisarzy wyznaczonych przez sejm. Komisarze zjeżdżali na miejsce, kazali sobie okazywać przywileje, przesłuchiwali urząd miejski i mieszczan, spisywali źródła dochodu i wyliczali ich sumę — bo od niej naliczano kwartę, czwartą (w praktyce piątą) część dochodu odprowadzaną do skarbu na wojsko. Lustracja nie jest więc opisem miasta, tylko rachunkiem jego dochodowości; wszystko inne — liczba domów, rzemieślników, młynów, spalone kościoły — trafia do niej dlatego, że ma wpływ na ten rachunek.

Stąd bierze się wartość tych dwóch tekstów: są sporządzone według tego samego formularza. Łanowe, domy, browary, miary słodowe, waga, mostowe i brukowe, targi i jarmarki, łaźnia, pieniądze podwodne, wóz wojenny, młyny, spaszne, używanie boru, wójtostwo, podzamcze, jus patronatus, szpital, konwent bernardynów, cechy, Żydzi, folwark — rubryka po rubryce, w tej samej kolejności, w 1653 i w 1659 roku. Można je zestawić wiersz po wierszu.

Kiedy naprawdę spisano pierwszą z nich

Jednostka archiwalna nosi tytuł Lustracya Woiewodztwa Lubelskiego Anni 1653, ale sam tekst łukowski mówi coś innego. Przy pieniądzach podwodnych mieszczanie okazują „Kwit świeży Roku przeszłego 1653”, a w skardze na Żydów mowa o paleniu gorzałki „w dzień Świętej Katarzyny rano roku blisko przeszłego 1653”. Rok 1653 jest więc w obu miejscach rokiem minionym: część łukowską spisano najpewniej w 1654 roku, w ramach lustracji rozpoczętej rok wcześniej.

Potwierdzają to sami lustratorzy z 1659–1660, którzy powołują się na nią konsekwentnie jako na „Lustracya Anni 1654” i „Lustratio toties specificata”. Nie ma tu sprzeczności do wygładzenia — jest różnica między rokiem powołania komisji a rokiem objazdu.

Omyłka w opisie archiwalnym. Karta katalogowa tej jednostki podaje daty „1563–1563”. To oczywista pomyłka o jedną cyfrę: tekst wymienia króla panującego („Krola JMści dzisieyszego”) z przywilejem z 1651 roku, czyli Jana Kazimierza, i kwit z 1653 roku.

Miasto w liczbach

Zestawienie obejmuje tylko te rubryki, w których obie lustracje podają liczbę. Zastrzeżenia do porównywalności stoją pod tabelą — bez nich część tych wierszy byłaby myląca.

Czego z tej tabeli wyczytać nie wolno. Trzy wiersze mierzą co innego, niż się wydaje. Czynsz łanowy: w 1653 roku liczony jest razem z Podzamczanami, a w 1659 roku lustracja wyraźnie wyłącza „Grunty Podzamieckie, które do Wójtostwa należą, i same Wójtowskie” — spadek z 67 zł do niecałych 10 zł jest więc po części skutkiem zmiany zakresu, a nie samego zniszczenia. Arenda 2000 zł to cena dzierżawy, czyli kwota umowna z czasu dobrej koniunktury, a 300 zł z 1659 roku to oszacowanie lustratorów; obie liczby mówią o rzędzie wielkości, nie o kasie. Suma prowentów w drugiej lustracji nie została wpisana — 2239 zł nie ma więc bezpośredniego odpowiednika. Z pozycji rozpisanych w tekście wychodzi około 430 zł, ale to nasz rachunek, nie liczba ze źródła.

Co się natomiast liczy samo. Obie lustracje same podają sumy i obie się zgadzają co do grosza. 1653: 67 + 2000 + 100 + 72 = 2239 zł, kwarta (piąta część) = 447 zł 24 gr — obie liczby stoją na marginesie karty. 1659–1660: pięć zbóż folwarku daje w sumie 157 zł 18 gr i dokładnie tyle zapisano pod tabelą. To najlepsze możliwe sprawdzenie odczytu — arytmetyka źródła nie dopuszcza pomyłki w cyfrach.

Co spłonęło

Lustracja z 1653 roku opisuje miasto z drewnianym kościołem farnym pod wezwaniem Narodzenia Najświętszej Marii Panny, z proboszczem doktorem obojga praw Zachariaszem Pierścińskim, ze szpitalem przy kościółku świętego Leonarda na dziesięcioro ubogich, z dwoma młynami i z cechami, które okazują komisarzom swoje przywileje w oryginałach.

Sześć lat później te same rubryki brzmią tak:

• Kościół — „w tym miejscu za incursią kozacką ogniem zniesiony”; stoi nowa kaplica pod tym samym wezwaniem.
• Szpital świętego Leonarda — „ten kościół i szpital spalony przez nieprzyjaciela jest”.
• Młyn Poważyn — „ogniem nieprzyjacielskim cale jest zniesiony”.
• Przywileje cechowe — kowale swojego nie okazali, „bo im jest od nieprzyjaciela zabrana”; kuśnierzom przywilej „przez nieprzyjaciela zabrany”.
• Przywileje Podzamcza — „ad praesens coram Nobis reproducta non fuerunt, quoniam per incursionem hostium perierunt” — nie okazano ich, bo zginęły przez najazd nieprzyjaciela.
• Przywileje Żydów łukowskich — „dawniejszych praw swoich nie pokazali twierdząc, że pod czas incursiey nieprzyjacielskiej ogniem są zagubione”.

To ta sama kategoria strat, co opisana w manifestacji Stanisława Domaszewskiego o spaleniu ksiąg ziemskich i grodzkich łukowskich — tylko widziana od strony rachunku skarbowego, a nie prawa własności. Nie ginęły same budynki; ginęła pamięć prawna miasta, przechowywana w pergaminach.

Kryzys nie zaczął się od potopu

To najważniejsza rzecz, którą widać dopiero po zestawieniu obu tekstów, i którą łatwo przeoczyć, czytając wyłącznie lustrację powojenną. Łuków był miastem poturbowanym już przed 1655 rokiem:

• Pożar przed 1534 rokiem. Oryginalnego przywileju lokacyjnego nie było już w XVI wieku: „podczas ognia wielkiego, gdy miasto zgorzało, te prawa z skrzynką w wodę wrzucono, przez co naruszone, iż czytać nie mogły”. Zygmunt I odnowił je w 1534 roku i dopiero to odnowienie mieszczanie okazują komisarzom — w 1653 i, tym samym trybem, w 1659 roku.
• Pożar 1638 roku. Proboszcz skarży się, że „dwór w Roku 1638 pod Jarmark pogorzawszy” strawił kramy przed kościołem i dwa domy kościelne w Rynku.
• Pożar 1648 roku. W dzień Podwyższenia Krzyża Świętego Żyd palił gorzałkę, „od którego incendium miasta prawie wszystkiego stało się Roku 1648” — tak twierdzą mieszczanie, powołując się na sądową inkwizycję.
• Załamanie handlu po 1648 roku. Targowe „czyniło przedtym większy pożytek, teraz za spustoszeniem ruskich krajów” — czyli po wojnie kozackiej — spadło.
• Zaraza 1653 roku. Cyrulików zostało dwóch, „bo drudzy powietrzem wymarli”, a wsi starostwa komisarze w ogóle nie objechali: „propter suspitionem pestis lustrować nie mogliśmy”.

Innymi słowy: liczby z 1653 roku, do których porównujemy stan powojenny, same są już liczbami miasta po ciosach — po wielkim pożarze sprzed sześciu lat i po morze. Rzeczywisty spadek względem Łukowa z pierwszej połowy XVII wieku był zatem głębszy, niż pokazuje zestawienie dwóch kolumn.

Domaszewscy w obu lustracjach

Nazwisko pojawia się w nich trzy razy, w trzech różnych rolach, i razem układa się w kawałek dziejów rodziny.

Erazm Domaszewski, koniuszy koronny i starosta łukowski. Lustracja 1653 roku zapisuje przy konwencie bernardynów: „Ten Klasztor y iego Fundacia przez Pana Erasmego Domaszowskiego Koniuszego Koronnego Starosty Łukowskiego Stanęła sub titulo Ecclesiae Sanctae Crucis Lucoviae sive Conventus Minorum Sancti Francisci de observantia Feria Secunda in Crastino S. Agnethis Anno 1629”. Data daje się przeliczyć: świętej Agnieszki przypada 21 stycznia, nazajutrz to 22 stycznia 1629 roku — i rzeczywiście wypadał wtedy poniedziałek, czyli feria secunda dokumentu. Lustracja 1659–1660 powtarza tę samą fundację, ale nazwę dnia ma już ściągniętą do skrótu nieczytelnego bez tego drugiego zapisu.

Erazm Domaszewski w sporze o wójtostwo. Lustracja 1659–1660 wylicza dokumenty wójtostwa łukowskiego i wśród nich: kwitację Konstancji, córki wielmożnego Erazma Domaszewskiego, Praefecti Stabuli Regni (czyli koniuszego koronnego), dla Bartłomieja Kazanowskiego, oraz dekret Zygmunta III z 1616 roku między „JMP. Erazmem Domaszewskim Podkoniuszym JKM. Starostą Łukowskim” a sukcesorami Pawła Mniszcha. W grę wchodzi suma 114 grzywien taksy wójtostwa, skwitowana przez Andrzeja Mniszcha w sobotę w dzień Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny 1616 roku.

Drobna niespójność tytułu. W jednym miejscu tej samej lustracji Erazm Domaszewski jest Praefectus Stabuli Regni — koniuszym koronnym — a w drugim „Podkoniuszym JKM.”. Lustracja 1653 roku nazywa go koniuszym koronnym. Zapisujemy oba warianty, bo obie lekcje są pewne; rozstrzygnięcie, którą godność piastował w 1616 roku, wymagałoby innych źródeł niż te dwa.

Stanisław Domaszewski Widlica, posesor starostwa. Lustracja 1659–1660 otwiera rozdział łukowski zdaniem: „Starostwa tego Possesorem Wielmożny JMP. Stanisław na Domaszownicy Domaszowski Widlica Rotmistrz JKM. vigore Privilegij od JKMPNM. dati in Castris ad Cracoviam die 23 Mensis Julij Anno 1657, post decessum Magnifici Bartholomaei Kazanowski benigne collati”. Przywilej wystawiono więc w obozie pod Krakowem 23 lipca 1657 roku, po śmierci poprzedniego starosty; intromisja została zeznana w grodzie łukowskim w środę po świętym Bartłomieju, czyli 29 sierpnia 1657.

To domyka chronologię znaną z innego dokumentu. W manifestacji z 24 września 1657 roku Stanisław Domaszewski mówi, że o spaleniu ksiąg dowiedział się „niezwłocznie po objęciu swojego starostwa”, wróciwszy z obozu. Lustracja niezależnie potwierdza jedno i drugie: obóz (przywilej wystawiony in castris) i objęcie starostwa latem 1657 roku, na kilka tygodni przed manifestacją. W tej samej lustracji stoi też jego przydomek Widlica — ten sam, który w manifestacji był trudny do odczytania.

Poprzednikiem był Bartłomiej (Bartosz) Kazanowski, kasztelan zawichojski, którego lustracja 1653 roku wymienia jako ówczesnego posesora. Starostwo łukowskie wraca więc do Domaszewskich po z górą ćwierćwieczu — w roku, w którym płonie.

Żydzi łukowscy

Obie lustracje poświęcają im osobną rubrykę i obie relacjonują ten sam, ciągnący się spór o ciężary miejskie — ale liczby między jedną a drugą zmieniają się dramatycznie.

1653. Na Podzamczu stoi 30 domów chrześcijańskich i 8 żydowskich; w samym mieście Żydzi mają domy, od których dają ryczałtem 100 złotych czynszu do zamku, a od rzezi 150 złotych rocznie, „co się obraca na Kancellaryą Grodzką”. Podstawą ich obecności są pakty zawarte z mieszczanami w 1590 roku, wniesione do akt wójtowskich, oraz przywileje królewskie. Mieszczanie wnoszą przeciwko nim skargę o łamanie paktów: że w święta otwierali kramy i szynkowali, że palenie gorzałki w dzień Podwyższenia Krzyża spowodowało pożar miasta w 1648 roku. Żydzi odpowiadają „negative”.

1659–1660. Rubryka zaczyna się od zdania, że dawniejszych praw nie okazali, bo spłonęły. Dalej pada zdanie, które jest najcięższą informacją w całym tym materiale: „Płacili ci Żydzi Czyns przedtym ogołem JMP. Staroście po fl 100. Teraz że się ich upleniło, bo ich pod 1000 Nieprzyjaciel wyciął, nie dają jeno fl 80”.

Jak czytać tę liczbę. To wypowiedź zapisana przez lustratorów, a nie wynik spisu — informacja podana im na miejscu, uzasadniająca obniżkę czynszu, a więc wypowiedziana w interesie płacących. Zestawiona z liczbą ośmiu domów żydowskich na Podzamczu w 1653 roku i z nieokreśloną liczbą domów w mieście wygląda na wysoką. Nie rozstrzygamy jej: zapisujemy tak, jak stoi w źródle, zaznaczając, czym jest.

Przywilej, który Żydzi okazują w 1659 roku, jest świeży — wystawiony w Warszawie 10 maja 1659 roku — i mówi wprost o odbudowie: daje „omnimoda facultas et plenaria potestas extruendi Domos et Synagogam”, pełną swobodę wznoszenia domów i synagogi na własnych gruntach, z drewna albo z kamienia, oraz przywraca przywileje dawne, „quae ipsis igne per hostem sublata ad praesens innovantur” — te, które nieprzyjaciel zniszczył ogniem. Osobny mandat królewski z 29 marca 1659 roku zakazuje urzędowi miejskiemu przymuszać ich do połowy składek na żołnierza i nakazuje rozkładać ciężary ducta proportione — proporcjonalnie do liczby domów.

Dwa przywileje z jednego roku, sprzeczne ze sobą. Lustracja 1659–1660 przytacza za mieszczanami potwierdzenie uchwały miejskiej wydane przez Zygmunta III w Warszawie 16 marca 1589, zakazujące komukolwiek sprzedać, darować ani wynająć Żydowi domu lub gruntu pod karą stu grzywien. Lustracja 1653 przytacza za Żydami przywilej tegoż Zygmunta III, wydany w Warszawie 20 kwietnia 1589, nadający im te same prawa i wolności, z jakich korzystają mieszczanie łukowscy. Pięć tygodni różnicy i dwa przeciwstawne rozstrzygnięcia tej samej kancelarii. Każda ze stron okazywała komisarzom swój dokument — i stąd w jednej lustracji widać jeden, a w drugiej drugi.

Propinacja, browary, karczmy

Prawo do wyrobu i szynkowania trunków jest w obu lustracjach opisane osobno dla każdej grupy i widać po nim, jak przesuwała się linia sporu.

• Mieszczanie. W 1653: „Wolno Mieszczanom ex antiquo Browary sobie własne mieć, takoż i mają. Piwo sobie w nich warzą, gorzałki jednak [choć] by im wolno, nie palą”. Od każdego browaru 6 groszy czynszu do zamku. W 1659 to samo zdanie, ta sama stawka — ale browarów jest pięć, „bywało ich przedtym kilkadziesiąt”.
• Miary słodowe. W 1653 od waru zalewanego pięcioma korcami zboża szła ćwierć miary łukowskiej, a dochód wchodził do arendy. W 1659 płaci się od słodu po złotemu, „może do Roku bydź takowych Słodow Piwnych y Gorzałczanych N° 100” — czyli 100 złotych rocznie. Podana jest też miara: korzec łukowski liczy 40 garncy, a słód piwny to 4½ korca jęczmienia i pół korca pszenicy.
• Podzamcze. Przywilej Zygmunta III z 28 kwietnia 1624 daje mieszkańcom Podzamcza swobodę szynkowania piwa i wszelkich innych trunków na miejscu — i właśnie ten przywilej po 1657 roku przepadł w ogniu.
• Żydzi. Przywilej z 1659 roku wymienia wprost „libera Cocturae divenditione et propinatione Cerevisiae, Mulsi et Cremati iuxta usum et praxim antiquam” — wolny wyrób, sprzedaż i szynk piwa, miodu i gorzałki według dawnego zwyczaju.
• Duchowieństwo. W 1659 urząd miejski skarży się, że osoby duchowne trzymają wiele gruntu miejskiego, ciężarów zeń ponosić nie chcą, a „nad to Piwa robią, szynkują quo suo facto victum Civibus adimunt et praeripiunt” — tym samym odbierają mieszczanom utrzymanie. Lustratorzy rozstrzygają krótko: posesorowie gruntu miejskiego, „cuiuscunque sint conditionis”, nie mogą być zwolnieni z ciężarów gruntu.

W 1653 roku ten sam spór jest jeszcze w innej fazie: idzie o sześć domów zapisanych kościołowi, których mieszkańcy nie chcą podlegać jurysdykcji miejskiej ani płacić podatków, i lustratorzy odsyłają sprawę do sądów asesorskich. Sześć lat później rzecz rozrosła się do zarzutu konkurencji w szynku.

Co jeszcze zmieniło się między jedną lustracją a drugą

• Spaszne (opłata za wypas na gruntach miejskich). W 1653: „Na gruntach y rolach mieyskich Spasne Mieszczanom należy według dawnych dispositij, które produkowali”. W 1659 lustratorzy notują, że starostwo „to Spaszne do Starostwa usurpant”, powołując się na ustąpienie sprzed kilkudziesięciu lat na rzecz Pawła Mniszcha i na zasiedzenie — praescriptio longissimi temporis.
• Wójtostwo. W 1653 starosta trzyma je „jako z dawna antecessorów jego bywało”, bez osobnego tytułu. W 1659 pokazuje już konsens królewski z 18 lutego 1654 na wykupienie wójtostwa z rąk sukcesorów Bartłomieja Kazanowskiego — i cały pęk dokumentów wójtowskich, z intromisją Dziersława Karwowskiego z 1425 roku na czele.
• Pieniądze podwodne. W 1653 miasto płaci 48 złotych i okazuje świeży kwit. W 1659 kwity „poginęły”, a od płacenia uwalnia miasto nowa konstytucja sejmowa — wraz z innymi miastami województwa lubelskiego, „dla częstego barzo Posłów pogranicznych przeyścia”.
• Cechy. W 1653 okazują oryginały i konfirmacje z lat 1558, 1596, 1609, 1633, 1641, 1646, 1651. W 1659 znaczna ich część jest już „od nieprzyjaciela zabrana”, a szewcy i cyrulicy okazują nowe potwierdzenie Jana Kazimierza z 30 sierpnia 1658 — dokument wystawiony już po zniszczeniach, w miejsce spalonych.
• Kozacy na służbie starosty. Ostatnie zdanie części miejskiej lustracji 1659–1660 mówi, że siana się nie rachuje, „ponieważ JMP. Dzierżawca Kozaków do pilnowania chowa Puszczy”. Ci sami Kozacy, których dwie strony wcześniej dokument wymienia jako sprawców pożarów, tu są strażą leśną starostwa — warto tego nie mieszać: kozak bywa w takich zapisach nazwą służby, nie pochodzenia.

Rzecz drobna, a przydatna: daty się zgadzają

Obie lustracje wyliczają przywileje miejskie po łacinie, datując je świętem i dniem tygodnia. Wszystkie dają się przeliczyć i wszystkie wychodzą:

Daty sprzed 1582 roku przeliczone w kalendarzu juliańskim, późniejsze w gregoriańskim. Zgodność dnia tygodnia z datą dzienną w dziewięciu wypadkach na dziewięć jest najmocniejszym potwierdzeniem, że liczby w rękopisie odczytano właściwie.

Lustracja 1653 — tekst

Transkrypcja wierna: pisownia, wielkie litery i formy wyrazów jak w rękopisie, rozwiązane tylko skróty (w nawiasach kwadratowych). Podział na akapity jest nasz — rękopis biegnie ciągiem, z nagłówkami rubryk. Pod każdą rubryką, w której jest łacina, stoi jej przekład. Miejsca nieczytelne oznaczone „[…]”; odczyty niepewne zaznaczone przy nich.

Starostwo łukowskie · Miasto Łuków

Po polsku. Posesorem starostwa jest Bartosz Kazanowski. Urząd radziecki i mieszczanie pytani o przywileje odpowiedzieli, że oryginalnego przywileju lokacyjnego nie ma od dawna i nic o nim nie wiedzą. Okazali natomiast jego odnowienie przez Zygmunta I z poniedziałku po świętym Marcinie 1534 roku, wydane dlatego, że podczas wielkiego pożaru miasta wrzucono przywileje wraz ze skrzynią do wody i tak się zniszczyły, że nie dało się ich czytać. W odnowieniu wypisano słowo w słowo: przywilej króla Władysława na prawo niemieckie, wydany w Szczekarzowie w sobotę w wigilię narodzenia świętego Jana Chrzciciela 1403 roku, wyjmujący mieszczan spod wszelkiej jurysdykcji ziemskiej i każdej innej poza miejską oraz własną królewską albo — z królewskiego zlecenia — starościńską łukowską; przywilej króla Kazimierza na targ tygodniowy w poniedziałki, wydany w Łukowie w piątek po święcie świętego Stanisława w maju 1455 roku; przywilej króla Aleksandra z sejmu walnego w Radomiu, ze środy po święcie świętego Tyburcjusza 1505 roku, na wystawienie ratusza pośrodku rynku, wagi, postrzygalni sukna oraz kramów piekarskich i szewskich, z całym pożytkiem i dochodem na użytek miasta; dekret Zygmunta I z 1513 roku między starostą a mieszczanami w sprawie mielenia słodów i innych zbóż, którym nakazano mleć słody w młynie łukowskim i oddawać miarkę nawet wtedy, gdy z braku wody nie można było mleć, mieszczanie zaś mogą mleć słody i w innych młynach łukowskich bez drugiej miarki, a pozostałe zboża mleć swobodnie, gdzie zechcą, w innych młynach królewskich łukowskich, a gdy tych zabraknie — w sąsiednich królewskich, oddając miarkę tam, gdzie zmielą; przy braku wody w najbliższych młynach wolno im mleć, gdzie będzie dogodniej, bez przeszkody i sprzeciwu starosty. Dalej przywilej na pobór mostowego — po dwa denary od koni ciągnących wozy ładowne oraz od wołów i koni pędzonych stadnie na sprzedaż, z wyjątkiem jarmarków dorocznych i targów miast sąsiednich, pobierany od kupców, furmanów i obcych handlarzy, z konfiskatą rzeczy i towarów na potrzeby miasta dla tych, którzy go omijają. Wreszcie przywilej Zygmunta [I] z 1530 roku darowujący miastu pięć grzywien z każdej kontrybucji uchwalonej i w przyszłości uchwalanej — na obwarowanie miasta; mieszczanie mówią, że korzystali z tego prawa zawsze, a dopiero od kilku lat poborcy im go nie uznają. Okazali też ogólne potwierdzenie wszystkich praw i przywilejów przez króla panującego [Jana Kazimierza], dane w Warszawie 15 marca 1651 roku, a w nim potwierdzenie Zygmunta III z 1623 roku oraz przywilej tegoż z 23 lutego 1624 roku na wolny wybór trzech rajców przez gminę i czwartego przez starostę łukowskiego, dokonywany co roku w poniedziałek po niedzieli Invocavit, zatwierdzony przez Władysława IV w 1633 roku.

Łanowe · Domy

Po polsku. Ponieważ [pomiaru] miasta nie ma, komisarze nie mogli uzyskać od mieszczan informacji o gruntach, na których miasto zasiadło, i poprzestali na gruntach poborowych: pod miastem jest 30 włók, z których mieszczanie — tak z włók, jak z domów i innych powinności, razem z Podzamczanami — dają rocznie do zamku 67 złotych. Domów w mieście, poza żydowskimi, Podzamczem i księżymi, wraz z pustymi placami jest 102: pustych 45, osiadłych obecnie 57; czynsz z nich wchodzi w powyższą sumę. Posiadacze domów, gruntów i wszelkich dóbr na gruncie miejskim, jakimkolwiek tytułem prawnym i jakiegokolwiek stanu, mają według praw Królestwa i wyroków Rzeczypospolitej płacić czynsze, ponosić wszystkie inne ciężary miejskie z tytułu gruntu na równi z mieszczanami i podlegać jurysdykcji miejskiej ze względu na grunt — dopóki dobra te nie zostaną uchwałą sejmową wcielone do prawa ziemskiego albo do immunitetów kościelnych.

Browary · Miary słodowe · Waga · Postrzygalnia

Mostowe i brukowe · Targi i jarmarki · Łaźnia

Pieniądze podwodne · Wóz wojenny · Młyny · Spasne · Używanie boru

Po polsku. Miasto daje pieniądze podwodne rocznie w poczwórnej wysokości, według najnowszej konstytucji i dekretów Świętej Królewskiej Mości wydanych wraz z innymi miastami — po 48 złotych, do skarbu albo poczmistrzowi królewskiemu; okazali świeży kwit z roku przeszłego 1653. Na wyprawę powszechną mają wystawić wóz wojenny: wóz z parą koni, z żywnością i potrzebami wojennymi, a przy nim parę hajduków z rynsztunkiem. Młynów są dwa: jeden pod zamkiem, o jednym kole, ale z braku wody rzadko w nim mielą i tylko na potrzebę dworu; drugi za miastem, zwany Powadzyńskim, także o jednym kole, obecnie w posiadaniu pana Tomasza Zawadzkiego wraz z gruntami. Spasne na gruntach i rolach miejskich należy mieszczanom według dawnych dyspozycji, które okazali. Na używanie puszczy i borów królewskich okazali dawne dyspozycje, a osobliwie dekret Zygmunta Augusta z 1555 roku, którym pozwolono im wolne wyrąbywanie drzewa na własne budynki i drewna na opał — ale nie na sprzedaż.

Wójtostwo · Podzamcze

Po polsku. Przy mieście bywało wójtostwo, ale ponieważ nie okazano oryginalnego przywileju lokacyjnego, komisarze nie mogli ustalić jego dochodów; obecnie jest w posiadaniu starosty, jak bywało z dawna u jego poprzedników. Osobna osada zwana Podzamczem leży z założenia na gruncie wójtowskim i pod jurysdykcją wójtowską, zgodnie z przywilejem lokacyjnym Zygmunta III z Warszawy z 28 kwietnia 1624 roku, okazanym przez jej mieszkańców: z obowiązkiem oddawania wszystkich dochodów i ciężarów, którym podlegają, samemu wójtowi i nikomu innemu, oraz z pełną swobodą szynkowania i odsprzedaży piwa i wszelkich innych trunków i rzeczy, jakie zwykło się sprzedawać w mieście Łukowie; okazali też potwierdzenie tego przywileju przez Władysława IV z 1633 roku. Mieszka tam 30 domów chrześcijańskich z placami i 8 żydowskich. Żydzi mają ponosić wszystkie ciężary na równi z chrześcijanami, płacić wszystkie podatki i przyjmować w domach stacje żołnierskie — do czego są zobowiązani i z tytułu gruntu, i z układów z mieszkańcami, według wyroku sądu grodzkiego łukowskiego z piątku po Popielcu 1638 roku, który przeszedł w rzecz osądzoną.

Jus patronatus — kościół farny

Po polsku. W mieście stoi kościół drewniany pod wezwaniem Narodzenia Najświętszej Marii Panny, kolacji królewskiej. Proboszczem jest ksiądz Zachariasz Pierściński, doktor obojga praw, prezentowany przez Zygmunta III w 1624 roku. Oryginalnego dokumentu erekcyjnego nie okazał — zginął dawno temu przez „krzywdy czasów”, a osobliwie przez najazdy tatarskie. Proboszcz ma z pierwotnej fundacji dwie włóki we wszystkich trzech polach wraz z łąkami, bierze dziesięcinę wytyczną z gruntów miejskich i dworskich łukowskich, a także w Kąkolewnicy i w jednej ze wsi królewskich tego starostwa. Inne dziesięciny należą już nie do proboszcza, lecz do sług kościelnych: witryka, wikariusza, bakałarza i organisty. Okazał nadto dokumenty, a wśród nich rozdzielenie kościoła zbuckiego od łukowskiego z 1418 roku i ordynację z ordynariuszem miejsca z 1448 roku, potwierdzone przez króla panującego 13 grudnia 1649 roku. W mieście jest sześć domów zapisanych kościołowi, których mieszkańcy nie chcą podlegać jurysdykcji miejskiej ani płacić podatków miejskich i publicznych; mieszczanie skarżą się, że to wbrew prawu pospolitemu i z ich wielką szkodą, a komisarze — nie wdając się w rozpoznawanie królewskich reskryptów — odsyłają sprawę do sądów asesorskich. Proboszcz skarżył się, że w 1638 roku podczas jarmarku spłonęły kramy przed kościołem i dwa kościelne domy w Rynku. Skarżył się wreszcie na Żydów: że gdy szlachta posiadająca grunty i domy miejskie ponosi ciężary kościelne i miejskie, oni dają tylko miastu, a kościołowi nic — a że odjęli handel [cechom], w kościele świece zgasły.

Szpitalne probostwo · Konwent ojców bernardynów

Po polsku. Przy osobnym kościółku świętego Leonarda stoi szpital, a przy nim probostwo szpitalne, również kolacji królewskiej; fundacja szpitala jest na dziesięcioro ubogich. Klasztor bernardyński ufundował Erazm Domaszewski, koniuszy koronny, starosta łukowski, pod wezwaniem kościoła Świętego Krzyża w Łukowie, czyli konwentu braci mniejszych świętego Franciszka obserwantów, w poniedziałek nazajutrz po świętej Agnieszce 1629 roku [22 stycznia 1629]. Ojcowie okazali zrzeczenia różnych gruntów miejskich na budowę kościoła i powiększenie klasztoru, zeznane w różnym czasie przed urzędem wójtowskim łukowskim, z których korzystają w spokojnym posiadaniu; o zwolnienie tego miejsca z ciężarów uchwałą sejmową wolno im będzie się starać.

Cechy

Po polsku. Przywileje cechowe, które okazywano komisarzom, to potwierdzenia artykułów bractwa: kuśnierzom przez króla panującego 20 stycznia 1651 roku, a w nim potwierdzenia Zygmunta Augusta z 1558, Zygmunta III z 1596 i Władysława IV z 1633 roku; cyrulikom przez Zygmunta III na sejmie walnym w Warszawie 3 lutego 1609 i przez Władysława IV; prasołom przez Władysława IV w Warszawie 24 lipca 1641; kowalom i zrzeszonym z nimi rzemieślnikom — najpierw za zgodą i zatwierdzeniem urzędu radzieckiego łukowskiego, potem przywilejem konfirmacyjnym Władysława IV z 10 stycznia 1646 roku. Szewcy płacą z jatek pod ratuszem 1 złoty 18 groszy i nie mają dawać do zamku, powołując się na przywilej Aleksandra z 1505 roku i potwierdzenie Władysława IV z 1644; piekarze płacą 7½ grosza rocznie, prasołowie po 3 złote na ratusz.

Żydzi · Suma · Jurgielt · Wsie

Po polsku. Żydzi dają z domów ryczałtem 100 złotych czynszu do zamku na łój. Jako podstawę osiedlenia okazali potwierdzenie swoich przywilejów przez Jana Kazimierza, dane w Warszawie 30 listopada 1649 roku, w którym wyliczone są dwa przywileje: Zygmunta III z Warszawy z 20 kwietnia 1589 roku, nadający im wszystkie prawa i wolności, z jakich korzystają mieszczanie łukowscy, oraz Władysława IV z Krakowa, z sejmu koronacyjnego, z 3 marca 1633 roku — dotyczący synagogi i cmentarza, gdzie chowają zmarłych, a także całego handlu, propinacji i innych wolności. Okazali też pakty zawarte z mieszczanami łukowskimi w 1590 roku, na mocy których dopuszczono ich do wolności miejskich pod warunkiem ponoszenia wszystkich ciężarów miejskich wspólnie z mieszczanami, oraz dekret relacyjny Władysława IV z poniedziałku po świętym Jakubie Apostole 1647 roku, wydany w Warszawie w sporze mieszczan z nimi. Na koniec okazali dekret królewski o powinnościach wobec zamku, z którego wynika, że od rzezi dają 150 złotych rocznie, obracanych na kancelarię grodzką. Mieszczanie wnieśli przeciwną skargę o nadużycie paktów i złamanie wspomnianego dekretu z 1647 roku. Suma wszystkich prowentów miasta wraz z targowym i miarami wynosi 2239 złotych. Na starostwie ciąży jurgielt 3000 złotych rocznie dla starosty liwskiego Oborskiego, nadany przywilejem Władysława IV; sprawy jego potrącenia z rachunku kwarty komisarze nie rozstrzygają i odsyłają ją na najbliższy sejm. Wsi należących do starostwa, wraz z folwarkiem, nie zdołali zlustrować z powodu podejrzenia zarazy i odłożyli je do następnego objazdu.

Lustracja 1659–1660 — tekst

Te same zasady zapisu, co wyżej. Zakres: cała część łukowska aż do miejsca, w którym zaczynają się wsie starostwa.

Starostwo łukowskie · Miasto Łuków

Po polsku. Posesorem starostwa jest Stanisław Domaszewski Widlica z Domaszewnicy, rotmistrz królewski, mocą przywileju wystawionego w obozie pod Krakowem 23 lipca 1657 roku, łaskawie nadanego po śmierci wielmożnego Bartłomieja Kazanowskiego; relacja z objęcia dóbr starostwa została zeznana w aktach grodzkich łukowskich w środę po świętym Bartłomieju 1657 roku. Okazano też kwit skarbowy z zapłacenia kwarty za rok 1660, według dekretu Trybunału Radomskiego z 1658 roku, w pojedynczej wysokości — 70 złotych 27 groszy. Burmistrz i rajcy nie okazali oryginalnego przywileju lokacyjnego, twierdząc, że zaginął jakimś przypadkiem w niepamiętnych czasach. Okazali natomiast potwierdzenie uchwały miejskiej przez Zygmunta III, dane na sejmie walnym w Warszawie 16 marca 1589 roku, o treści: żeby odtąd żaden chrześcijanin nie śmiał domu ani gruntu sprzedać, dać, darować ani wynająć Żydowi pod karą stu grzywien; urząd miejski nie ma takiego zapisu przyjmować, a przyjęty nie ma mocy; kto by zaś chciał zapis uczynić przed innym urzędem albo pod jakimkolwiek pozorem oddać Żydowi posiadanie — ma być karany tą samą karą i wywołany z miasta, a Żyd, który by posiadanie objął, ma podlegać tej samej karze i wywołaniu. Urząd ma też dopilnować, żeby Żydzi nie sprzedawali w Rynku w niedziele ani święta, poza targami i jarmarkami. Dalej okazali potwierdzenia Władysława IV z 1633 roku i Jana Kazimierza z 15 marca 1651 roku dwóch przywilejów Zygmunta III: z 1623 roku, zatwierdzającego prawa, przywileje, dekrety, zwyczaje i uchwały mieszczan łukowskich, oraz z 1624 roku, na wolny wybór trzech rajców co roku w poniedziałek po niedzieli Invocavit, czwartego zaś ma wybierać starosta i ustanawiać urząd radziecki. Są też przywileje dawnych królów: Władysława [Jagiełły] ze Szczekarzowa, z soboty w wigilię narodzenia świętego Jana Chrzciciela 1403 roku, ustanawiający prawo niemieckie zwane magdeburskim; króla Kazimierza, dany w Łukowie w piątek po świętym Stanisławie w maju 1455 roku na targi tygodniowe, z wyraźną klauzulą: zakazując, by we wsiach sąsiadujących z Łukowem odbywały się jakiekolwiek targi ani sprzedaże i kupna, które mogłyby przeszkodzić targowi tygodniowemu w Łukowie — czego i My niniejszym zakazujemy; przywilej Aleksandra z 1505 roku na wystawienie ratusza, wagi, postrzygalni i kramów piekarskich oraz szewskich z całym pożytkiem i dochodem; dekret Zygmunta [I] z 1513 roku o mieleniu słodów w młynie łukowskim — na wieczne czasy.

Łanowe · Domy

Po polsku. Miasteczko zasiadło pierwotnie — według opowieści mieszczan, bo przywileju lokacyjnego nie mają, z którego można by to sprostować — na 30 włókach, z których trzy liczą się na cały łan. Teraz, jak wynika z zeznań pod przysięgą, osiadłych włók jest tylko 18, odprzysiężonych 12. Urząd miejski skarży się, że ponosi nieznośną szkodę od osób duchownych i kościelnych, ponieważ posiadają one wiele gruntu miejskiego — częścią z pobożnych zapisów, częścią z kupna — a ciężarów z tych gruntów ponosić nie chcą, wbrew wszelkiej słuszności i sprzeciwiając się prawu publicznemu; nadto warzą piwo i szynkują, czym odbierają i wydzierają mieszczanom utrzymanie. Komisarze orzekają, że posiadacze ci, jakiegokolwiek są stanu, nie mogą być zwolnieni z ciężarów gruntu.

Browary · Miary słodowe · Waga · Postrzygalnia · Mostowe

Targi i jarmarki · Myto · Łaźnia

Po polsku. Dochód z jarmarków wynosi 100 złotych — jarmarki są bowiem od kilku lat bardzo słabe, poczynając od najazdu szwedzkiego, czemu komisarze sami się przypatrzyli, przyjechawszy do lustrowania dóbr starostwa podczas jarmarku zapustnego. Osobne myto po groszu od konia i wołu daje kolejne 100 złotych rocznie. Targi w pobliżu miasta, mocą przywileju wyżej wspomnianego, odbywać się nie powinny.

Pieniądze koronacyjne i podwodne · Wóz wojenny · Młyny · Spaszne

Po polsku. Pytani o zwyczajne pieniądze na szczęśliwe koronacje obojga królestwa mieszczanie odpowiedzieli, że swojej powinności dosyć czynili, ale kwity z zapłaty zginęły przez niepomyślność czasów. Pieniędzy podwodnych miasto płaciło poczwórnie po 48 złotych; ostatecznie uwalnia ich od tej opłaty nowa konstytucja sejmowa — tak jak inne miasta województwa lubelskiego, na lata w niej wskazane, ze względu na bardzo częste przejazdy posłów pogranicznych. Pierwszy młyn pod zamkiem ma jedno koło, które z braku wody często stoi; lustracja z 1654 roku również nie wyznaczyła z niego żadnego dochodu. Drugi młyn, zwany Poważynem, także o jednym kole, został doszczętnie zniszczony ogniem nieprzyjacielskim. Spaszne, które według poprzedniej lustracji należało mieszczanom, starostwo obecnie przywłaszcza sobie, twierdząc, że przed kilkudziesięciu laty mieszczanie ustąpili je z pewnych względów staroście Pawłowi Mniszchowi, a na jego posiadanie narosło zasiedzenie najdłuższego czasu.

Używanie boru · Wójtostwo · Podzamcze

Po polsku. Starosta trzyma wójtostwo za osobnym prawem: okazał konsens królewski z 18 lutego 1654 roku na wykupienie go z rąk sukcesorów Bartłomieja Kazanowskiego, kasztelana zawichojskiego, starosty łukowskiego. Okazał też dawne dokumenty wójtostwa: intromisję urodzonego Dziersława Karwowskiego, burgrabiego i mieszczanina łukowskiego, w dobra tego wójtostwa z 1425 roku; akt komisji z 1533 roku o wykupie wójtostwa z taksą 114 grzywien; intromisję urodzonego Mikołaja Mniszcha w starostwo łukowskie wraz z wójtostwami i sołectwami z 1572 roku; podobną kwitację z 1633 roku, zeznaną przez urodzoną Konstancję, córkę wielmożnego Erazma Domaszewskiego, koniuszego koronnego, dla wielmożnego Bartłomieja Kazanowskiego, starosty łukowskiego, z sum, a między nimi z sumy 114 grzywien polskich pochodzącej z wójtostwa łukowskiego. Jest wreszcie dekret Zygmunta III między Erazmem Domaszewskim, podkoniuszym królewskim i starostą łukowskim, a sukcesorami Pawła Mniszcha, wydany w Warszawie w sobotę po święcie świętych Wita i Modesta 1616 roku, oraz kwit Andrzeja Mniszcha, którym kwituje Erazma Domaszewskiego z zapłaty 114 grzywien taksy z wójtostwa łukowskiego, z soboty w sam dzień Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny 1616 roku. Przywileje Podzamcza — na mocy których mieszkańcy mogli tam szynkować piwo i wszelkie inne trunki — nie zostały komisarzom okazane, ponieważ zginęły przez najazd nieprzyjaciela.

Jus patronatus · Szpital · Bernardyni

Cechy

Żydzi

Po polsku. Przywilej z 10 maja 1659 roku daje Żydom łukowskim pełną swobodę wznoszenia domów i synagogi na własnych gruntach, z drewna albo z kamienia, wedle upodobania, oraz zachowuje ich przy wszystkich zwyczajach, wolnościach i dawnych przywilejach — tych, które nieprzyjaciel zniszczył ogniem, a które niniejszym się odnawia — wraz z wolnym handlem wszelkiego rodzaju, tak w domach, jak w kramach, oraz wolnym warzeniem, sprzedażą i szynkiem piwa, miodu i gorzałki według dawnego zwyczaju. Dekret Władysława IV z 1638 roku zachowuje przybudówki synagog, zwane po polsku przykołkami, tak dla kobiet, jak dla mężczyzn, we wszystkich miastach Królestwa, z zachowaniem praw Kościoła katolickiego — ale zarazem stanowi, że nowych synagog bez osobnej zgody królewskiej wznosić nie wolno, a jedynie odbudowywać te spalone, zawalone lub zniszczone, w tych samych miejscach, w których stały.

Folwark przy mieście

Po polsku. Rubryki tabeli znaczą kolejno: crescentia — urodzaj (ile kop zżęto), trituratio — omłot (ile korcy wymłócono), seminatio — zasiew (ile odłożono na ziarno), resta — reszta na sprzedaż, taksa — cena korca, summa — wartość reszty. Dziesięcina jest z tego rachunku wyłączona, bo idzie do probostwa łukowskiego. Siana nie liczy się, bo schodzi na potrzebę własną: dzierżawca trzyma Kozaków do pilnowania puszczy. O oborę toczy proces z sukcesorami Bartłomieja Kazanowskiego. Suma folwarku wynosi 157 złotych 18 groszy — i tyle właśnie daje dodawanie pięciu wierszy tabeli.

Tu kończy się część miejska. Dalej, na tej samej karcie, zaczynają się wsie starostwa — od Krynki.

Czego nie dało się odczytać

Miejsc oznaczonych „[…]” jest w obu tekstach kilkanaście i dzielą się na trzy rodzaje. Pierwszy to wyrazy zatarte albo przykryte przebiciem atramentu — najwięcej ich w łacińskim wywodzie o synagogach (1659–1660, k. 95) i w partiach o dziesięcinach (1653, k. 61). Drugi to skróty kancelaryjne, których nie umiem rozwiązać z pewnością — na przykład wyraz przed nazwą rubryki „Łanowe” w lustracji 1653, czytelny jako cztery–pięć znaków i oznaczający najpewniej jakiś rodzaj pomiaru albo rejestru miasta. Trzeci to nazwiska i nazwy miejscowe: imię proboszcza z 1659 roku odczytuję jako „Bozicki”, ale nie ręczę za nie; podobnie nazwa wsi starostwa przy dziesięcinach z 1653 roku.

Dwie lekcje, które jedna lustracja poprawia w drugiej. Nazwa młyna w 1653 roku jest zapisana wyraźnie Powadzyński, a w 1659–1660 równie wyraźnie Poważyn. Nie wygładzamy tego: obie lekcje są pewne, a różnica należy do źródła. Podobnie w spisie rzemiosł zrzeszonych z kowalami wyraz, który w lustracji 1659–1660 jest ledwie czytelny, w 1653 roku stoi jasno jako Powroźnicy — i tak go tu rozwiązujemy.

Skąd wzięte

Archiwum Główne Akt Dawnych, Metryka Koronna. Lustracja 1653 — Lustracya Woiewodztwa Lubelskiego Anni 1653, sygn. 1/4/0/8/40, karty 54–73 (skany 59–78 ze 148): skan w serwisie Szukaj w Archiwach. Lustracja 1659–1660 — Lustratio in palatinatu Lublinensi A.D. 1659 et 1660 peracta, sygn. 1/4/0/8/39, karty 84–96 (skany 89–101 z 224): skan w serwisie Szukaj w Archiwach. Odczyt, transkrypcja i przekład z oryginalnych skanów.