Pogłówne ziemi łukowskiej 1676

Co to za rejestr

Karta tytułowa tomu brzmi:

LIBER Regestrorum Charitativi Subsidij Generalis in Comitijs Generalibus Felicissimæ Coronationis Joannis III. Regis, Cracoviensibus in Anno 1676. Laudati, Palatinatusq[ue] Lublinensis Laudo approbati, prima Rathæ duplicis fidelissime percepti. Conscriptus.

Księga rejestrów subsidium charitativum generale, uchwalonego na sejmie walnym koronacyjnym najszczęśliwszej koronacji króla Jana III w Krakowie roku 1676, zatwierdzonego laudum województwa lubelskiego, z pierwszej raty podwójnej najwierniej pobranego. Spisana.

Podatek rozpisano od głowy, według stanu — i stąd nazwa, pod którą rejestr jest dziś znany: pogłówne generalne. Ziemia łukowska wchodziła w skład województwa lubelskiego, więc obowiązywało ją laudum tego województwa.

Spis prowadzi Marcjan Franciszek Szaniawski, egzaktor, czyli poborca ziemi łukowskiej; jego podpis zamyka ostatnią kartę. Pod podpisem stoi adnotacja o rozliczeniu: Calculatum in Thesauro Regni Varsaviæ dz. 15. Apr: 1677 A^o — rachunek zamknięto w Skarbie Koronnym w Warszawie 15 kwietnia 1677 roku.

Rejestr idzie parafiami i kluczami dóbr. Wewnątrz każdej miejscowości najpierw dwór z czeladzią, potem szlachta cząstkowa nazwana po imieniu, przydomku i nazwisku, na końcu poddani — najczęściej jedną pozycją zbiorczą (Poddanych utriusq Sexus N° 122). Dlatego wydanie jest tak niesymetryczne: nazwisko po nazwisku tam, gdzie siedziała drobna szlachta, i jedna linijka na całą wieś tam, gdzie były dobra królewskie albo magnackie.

Zapisów zbiorczych jest 196 i idzie w nich 12 868 złotych, czyli blisko trzy piąte całej sumy. Reszta — 2 216 zapisów — to gospodarstwa wymienione z nazwiska.

Ziemia łukowska tuż po potopie i po latach wojen jest w tym rejestrze widoczna jako kraj drobnoszlachecki: 535 różnych nazwisk, 3 082 wymienionych domowników, 199 gospodarstw prowadzonych przez kobiety. Blisko trzysta zapisów ma przy sobie adnotację o rydlu — „rydlem kopie”, „rydlem ryje”, „rydlem robi” — to szlachcic bez sprzężaju, który uprawia swoją część ręcznie, i płaci najniższą stawkę.

Stawki, skróty i sposób zapisu

Rejestr nie podaje taryfy — podaje kwoty. Poniższe stawki są odczytane z materiału: wynikają z tego, ile płacą gospodarstwa o znanym składzie, i domykają się w zapisach zbiorczych, gdzie rękopis podaje obok siebie liczbę głów i kwotę.

Stąd bierze się rachunek każdego wiersza: para szlachecka 3 zł, para z parobkiem i dziewką 3 + 4 = 7 zł, wdowa sama 1 zł 15 gr, para uboga z rydlem 1 zł. Dwór liczy się razem z czeladzią, ale czeladź szlachecka po 4 zł, a plebejska po 2 zł — dlatego kwoty przy dworach nie składają się z równych porcji.

Skróty stanu

P. — Pan, zwykły zapis szlachcica cząstkowego (1637 wierszy). Szla:, Szlachetny — nobilis, ten sam stan, inny skrót. JmPan, JeymP. — Jego/Jej Mość Pan(i), przy zamożniejszych i przy urzędnikach. Robotny, Chłopi, Poddani — stan plebejski. N. — Nobilis w partiach pisanych po łacinie.

Jak czytamy zapis

• Zapis przepisany jest dosłownie, z pisownią rękopisu: „Małzonką”, nie „małżonką”; „Wies Kosiorki”, nie „Wieś Kosiorki”. To rdzeń wydania.
• Niczego nie dopowiadamy. Nie ma imienia — nie ma imienia. Nie ma kwoty — pole zostaje puste, a nie zerowe.
• Formy odmężowskie zostają: „Piotrowa Chrominska”, „Marina Pawłowa Wdowa”. Nie rozwijamy ich w „żona Piotra” — rejestr tego nie mówi.
• Adnotacje majątkowe są danymi, nie ozdobą: „rydlem kopie”, „bez Wołow”, „Wołow nie ma”, „ubogi”, „bez sprzęzaiu”. Mówią, dlaczego stawka jest niższa.
• Każdy wątpliwy odczyt jest oznaczony jako niepewny i widać go pod zapisem. Takich miejsc jest 381.

Rachunek rejestru

Rejestr zamyka się własnym rachunkiem. Na ostatniej karcie stoją trzy liczby:

Summa Laterum omnium in Unum Computata à Personis Nobilibus, Spiritualibus, Plebeijs et Judaeis Utriusq Sexus facit fl. 21915.
Z tey Summy na Salarium JmPana Exaktora po pułgrosza od Złotego cedit juxta Legem fl. 365. / 7. / 9.
Restat pro Thesauro realis Summa fl. 21549. / 22. / 9.

Te trzy liczby kontrolują się wzajemnie co do denara. Pół grosza od złotego z 21 915 zł to 10 957½ gr, czyli 365 zł 7 gr 9 den — dokładnie tyle, ile podaje rejestr; po odjęciu zostaje 21 549 zł 22 gr 9 den, również dokładnie. Liczba 21 915 zł nie jest więc omyłką pisarza: na niej oparł się rachunek poborcy i nią rozliczył się Skarb Koronny.

Dziewięć pozycji zbiorczych ma kwotę, która nie jest wielokrotnością podanej przy nich liczby głów. Cztery z nich to wiersze mieszane — liczebnik obejmuje samą czeladź albo samych poddanych, a kwota całe gospodarstwo z dworem, i wtedy rachunek się domyka. Pięciu pozostałych wyprowadzić się nie da; liczebniki i kwoty w nich sprawdzono powtórnie z rękopisu i są pewne, więc to rozbieżności samego rejestru. Widać je przy odpowiednich zapisach niżej.

Miejscowości na mapie współczesnej

Każda kropka to jedna pozycja rejestru, postawiona tam, gdzie leży dziś odpowiadająca jej miejscowość; wielkość znaku odpowiada zapłaconej kwocie. Umiejscowiono 269 z 302 pozycji — 220 dokładnie, 49 w przybliżeniu (osada jest dziś częścią większej wsi albo przysiółkiem bez własnego punktu). Bez znaku zostaje 33 pozycji: nagłówki parafialne, zamki i pozycje ogólnoziemskie, które miejscem nie są, oraz dziewięć osad — młynów i wólek — zaginionych albo wchłoniętych, których nie da się dziś wskazać bez domysłu.

Położenie bierzemy z dzisiejszych wykazów miejscowości; przy każdej pozycji w spisie niżej stoi jej dzisiejsza nazwa. Nie jest to mapa z 1676 roku — jest to dzisiejsza mapa z naniesionym rejestrem.

Spis miejscowości